Zafar Hoşimov – lotin alifbosi, özbek tilining mavqeyini oşiriş va çet tillarga hurmat saqlaş haqida

Davom etamiz, çet tillaridagi yangi asar va tadqiqotlarning 5—10 foizi — eng maşhurlari — nisbatan qisqa fursatda rus tiliga tarjima qilinadi. Özbek tiliga qançasi tarjima bölayapti, deb sörasangiz, «0 (nol) foizga yaqin», desam xato bölmas. Şukr qilişimiz kerakki, aksariyat vatandoşlarimiz rus tilini biladi va şuning uçun ham zamonaviy ilm manbalariga şu kiçikkina darça orqali bölsa-da, nazar sola bilişadi. Zamonaviy ilmga katta yöl oçamiz desak, yoşlarimizning ingliz, farang, olmon, xitoy va şu jumladan, rus tilini ham öqişga bölgan intilişilarini har tomonlama qöllab-quvvatlaşimiz kerak.

2. Eng ilğor va qiziqarli fikrlar eng ilğor va qiziqarli ilm asosida röyobga çiqadi. Bu borada islom ilmini örganayotgan vatandoş olimlarimiz misolini köraylik. Rahmatli Şayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf hazratlari bitgan kitoblar, çiqargan ovozli ma'ruzalar, talaygina din peşvolarimiz, imomlarimiz, ularning qator şogirdlari şu kunga qadar çiqargan va çiqarayotgan kitob hamda maqolalar, ijtimoiy tarmoqlarda yuritayotgan sahifalari şaxsan meni ona tilimiz boyligi va unda fikrni izhor qiliş gözalligi bilan doim hayratlantirib kelgan. Bu kitoblar yuz minglab, millionlab nusxalarda keng tarqalib, ijtimoiy sahifa, sayt va kanallarda minglab-minglab tildoşlarimizga ona tilimizni tarğib qilib kelmoqda.

Bu misol, menimça, ona tilimizga bölgan talabni qanday kuçaytiriş kerak, degan savolga eng yaqqol javob böla oladi. Agar biz boşqa barça sohalarga şu tajribani qöllay olsak, ya'ni, olim, tadqiqotçi va tarjimonlarimiz ilğor dunyo ilmlarini şu tariqa keng ommaga ona tilida yetkazganlarida edi, dunyo adabiyoti gavharlari ona tilimizga sifatli tarjima qilinib, ularning adadi serob qilinganida edi, «Ona tilimizda gaplaşaylik!», degan da'vatlarga hojat qolmagan bölardi.

Şu örinda, «Nega vaabşe özbe tilida yozmisiz?», deb birovlarga tanbeh beradigan tanqidçilarga: «Avval özingiz özbek tilini mukammal özlaştirib oling, söng bu tilda ijod qiling; tört satr şe'r yoki hikoya biting, heç bölmasa, kiçik bir hikoyani özbek tiliga tarjima qiling va Telegram, Facebook yoki boşqa ijtimoiy tarmoq orqali tarqating; şu amal ona tilimiz uçun 30 yil hammaga «özbeça yozila», «özbeça gapirila», deb yurgandan afzalroqdir», degim keladi (uşbu tanbeh luqmalar mualliflar imlosida keltirilgani uçun uzr sörayman).

3. Tilning axborot va mafkura vositasi sifatidagi roliga kelsak, aminmanki, bu alohida e'tiborga loyiq mavzu. Sababi, bugungi kunda dunyoda propaganda (tarğibot va taşviqot işlari) juda kuçli. Davrimizning borliq va hodisalari haqida atrofliça, xolis va töliq axborot oliş nafaqat hozirgi kunimiz, balki kelajagimizni belgilaydigan eng muhim omillardan biridir. Şu borada aytmoqçimanki, yaqin-yaqinlargaça ham mamlakatimizdagi içki holat va taşqi hodisalarning milliy ommaviy axborot vositalari tomonidan özbek tilida yoritilişi juda sust va zaif edi.

Özbek televideniyesi, radiosi, gazetalari xabarlarni ança yuzaki va çala yoritar edi. Hatto dunyoda yoki vatanimizda bölayotgan muhim hodisa va jarayonlar keçikib berilar — ba'zan çala yoritilsa, ba'zan mutlaqo sukut afzal körilar edi. Bu informatsion böşliqni, turgan gapki, çet el ommaviy axborot vositalari, birinçi navbatda — tili tuşunarli bölgani sabab — Rossiya mediasi egallab boşlagan edi. Bu qator hollarda milliy mafkuraga salbiy ta'sir körsatadigan xavfli bir ahvoldir. Biroq sönggi vaqtlarda, şukrlar bölsinkim, bu hol asta özgarayapti: milliy telekanallar, axborot körsatuvlari va muhokamalar rivojlanib, milliy televideniyeni köriş tobora qiziqarli bölib borayapti. Albatta, bu omil ham tilimizning mavqei va unga bölgan halq orasidagi talabni oşiradi.

4. Endi odamlar orasidagi muloqotga keladigan bölsak, yuqorida qayd etilgan jarayonlar rivojlangani sari, bu sohada ham ijobiy özgarişlar kölami oşaveradi. Axir hamma ham eşitgan va öqiganlari narsalari haqida öşa eşitgan va öqigan tilida fikr almaşişi tabiiy. Ya'ni, qança köp xabar özbek tilidagi bölsa, uning muhokamasi ham özbek tilida bölişi şu qadar aniq .

Uşbu fikrlarim yakunida aytmoqçi bölgan asosiy ğoyalar:
çet tillarini (rus tili ham bundan aslo mustasno emas) çuqur örganaverişimiz kerak, bunga bilimlar xazinasiga kalit deb qaraşimiz maqsadga muvofiqdir;
şu bilan birga, özbek tilida köp va sifatli kontent tayyorlaş kerak — u xoh yangi kitob, jurnal, gazeta, internet, şu jumladan ijtimoiy tarmoqlardagi kontent bölsin, xoh jahon adabiyoti, san'ati, şe'riyati durdonalari, ilmiy-ommabop naşrlar, körsatuv yoki darsliklar bölsin — farqi yöq;
ommaviy axborot vositalari sohasida mavjud qonun bilan belgilangan konseptual va strategik yönalişlarga rioya qilgan xolda, boşqa barça çeklovlarni olib taşlab, OAVlar rivoji yölida heç qanday tösiqlar qoldirmaslik kerak. Masalan, OAV millatlar, xalqlar, irq va din asosida odamlar orasida ziddiyat va qarama-qarşilik uyğotmasligi, ekstremizm va terrorizmning har qanday körinişiga qarşi bölişi, milliy mustaqilligimiz ğoyasini qöllab-quvvatlaşi hamda inson huquqlari va qadriyatlariga hurmat bilan munosabatda bölişi kabi asosiy tamoyillarga rioya etişini talab qiliş kifoya. Şu prinsiplarni qöllagan holda, OAVlar har sohada öz auditoriyalariga monand turfa qiziqarli xabarlar berib yursa, ularning soni köp va xilma-xil bölsa, albatta, odamlarda ona tiliga bölgan ehtiyoj yanada oşadi.

Masalan, kuzatişim böyiça, Xalqaro press-klubning çiqişlari, UzReport TV, «Zör-TV», «Milliy TV» va yangi taşkil etilgan «Özbekiston 24» telekanali qatorida, «Daryo», «Kun.uz», «Kommersant.uz» jurnalistlari bu masalada şu kunlarda ham katta ijobiy qadamlar taşlayapti. Yaqinda döstlarimiz tomonidan asos solingan «M-Factor» loyihasi ham şu qatorda — loyiha ijodkorlari va qatnaşçilari özbek tilida yetuk tadbirkorlardan muvaffaqiyat sirlari va omillari haqida intervyu olib, keng ommaga axborot berişni öz oldilariga maqsad qilib qöygan.

Şu aytilgan mulohazalarni e'tiborga olib, özbek tilining kelajagi va rivoji uçun jon kuydirayotgan aziz vatandoşlar, iltimos, qalbimizda ona tiliga bölgan muhabbat kimda köpu, kimda kamligi borasida bir-birimiz bilan talaşmaylik, bir-birimizni xoinlikda ayblab, yengişga urinmaylik — şu ğayrat-şijoatimizni ona tilimizning haqiqiy rivojlanişi yölida ijobiy va amaliy yösinda işlataylik.

E'tiboringiz uçun rahmat.

PS. Darvoqe, 1990 yillar ötib ketib — xuddi öşa Latviyada hozir istalgan tilda savol bering, öşa tilda javob olasiz, jumladan, rus tilida ham.

PPS. Mustamlaka ostida yaşagan odamlarning mafkurasida bu ahvoldan haqiqiy ozod bölganlik ötmişga hayajon va nafratsiz, qullik komplekslarisiz xolis nazar sola olişida namoyon böladi, aslida. Buvim rahmatli turmuşidan ajragan jiyanlariga: «Undan hali ham jahling çiqayaptimi, bas, uni hanuz sevar ekansan», — degan sözlarini rus tili va madaniyatiga nisbatan alamzada munosabatda yurgan ba'zi insonlarga qarata takrorlagim keladi.

PPPS. Ba'zi joylarda yozuvim xato bölgandir, meni buning uçun ma'zur tuting.