Aholi daromadlari «yaşaş minimumi» va «iste'mol savatçasi»ga mos bölişi ta'minlanadi

Amalda, minimal iste'mol savatçasi sifatida kunlik minimal qiymatini belgilaşdan iborat me'yoriy usul qöllaniladi. Har bir davlat eng kam iste'mol savatini yaratişning öziga xos xususiyatlariga ega.

Misol uçun, Bolgariyada bunday savatçalarning oltitasi taklif qilingan bölib, bu ularning xususiyatlariga köra, oilalarning tarkibi böyiça bir qator birikmalarni beradi. Savatning oziq-ovqat qismi işlaydiganlar, nafaqadagilar va bolalar uçun gradatsiyani öz içiga olib, qöşimça ravişda 149ta oziq-ovqat mahsuloti bor.

Turli mamlakatlarda, masalan, Litva, Belarus va Estoniyadagi kabi ijtimoiy yoki masalan, Rossiyada yoki Qozoğistonda kabi fiziologik iste'mol minimumlari qöllaniladi.

Litvada iste'mol minimumi oilaning 4 nafar a'zosining ehtiyojlari asosida aniqlanadi. Ya'ni, 14 yoş atrofidagi öğil, 6-8 yoşlardagi qiz va ota-ona. Boşqa oilalar uçun maxsus koeffitsiyentlar qöllanadi. Tovarlarning oziq-ovqat uluşi 50dan ortiq tovarni öz içiga oladi va iste'mol minimumi byudjyetining 45-50 foizini taşkil etadi.

Iste'mol minimumini şakllantirişning yana bir usuli mavjud bölib, u nisbiy usul deb ataladi. Nisbiy usul yoki örtaça daromadni hisoblaş usuli asosan rivojlangan bozor iqtisodiyotiga ega mamlakatlarda qöllanadi. Örtaça daromad deganda şunday daromadni tuşuniş lozimki, unda aholining yarmi belgilangan ustundan yuqori va yarmi kamroq daromadga ega böladi. Xuddi şunday AQŞ, Buyuk Britaniya, Germaniyada iste'mol minimumi miqdori örtaça daromadning 40 foizini, Finlyandiya, Italiya, Gretsiya, Ispaniyada – 50 foizni, Portugaliya va Irlandiyada – 60 foizni taşkil etadi.

Iste'mol minimumi hajmini hisoblaşda quyidagi omillar hisobga olinadi:

• Iqtisodiy, jumladan, iqtisodiy rivojlaniş talablari: bozor iqtisodiyotining taşkiliy-huquqiy asoslarini şakllantiriş, taşqi iqtisodiy faoliyatni şakllantiriş, mehnat munosabatlarini demokratlaştiriş, byudjyet daromadlarini töldiriş böyiça çora-tadbirlar;
• Huquqiy: mehnat qiliş huquqi, şaxsning mustaqil ravişda hayot keçiriş uçun işga layoqatliligi tuşuniladigan «Iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlar töğrisida»gi Xalqaro Paktga muvofiq, hamma e'tirof etgan inson huquqlariga rioya qiliş;
• Ijtimoiy: maoşning umumiy darajasi, iş haqi va mahsuldorlik örtasidagi özaro boğliqlikni örnatiş, iş haqi va mehnat nafaqalari minimal davlat kafolatlarini oşiriş orqali iste'mol minimum darajasiga bosqiçma-bosqiç erişiş.

Qöllanilişi

Davlat ijtimoiy standarti sifatida iste'mol minimum miqdori:

Mamlakatda ijtimoiy siyosatni amalga oşiriş va muayyan davlat ijtimoiy dasturlarini işlab çiqiş uçun asos hisoblanadigan, turmuş darajasini umumiy baholaşda;

Eng kam oylik iş haqi va eng kam nafaqa miqdorini belgilaşda, ijtimoiy yordam miqdori, bolali oilalar uçun nafaqa, işsizlik nafaqalari, şuningdek, davlatning qonuniy talablari asosida stipendiya va boşqa ijtimoiy nafaqalar belgilaşda;

Ijtimoiy yordam tayinlaş huquqini belgilaşda;

Davlat ijtimoiy kafolati va xizmat körsatiş standartlari, soğliqni saqlaş, ta'lim, ijtimoiy xizmatlar va boşqa sohalarda körsatmalarda;

Fuqarolarning soliqqa tortilmaydigan kam daromadlari miqdorini belgilaşda;

Mamlakatning davlat byudjyetini va mahalliy byudjyetlarni şakllantirişda qöllaniladi.