Buni hayot deydilar. Bu hayotda ba'zan odam o‘zi xohlamagan ishni ham qilishga majbur bo‘ladi. Ayniqsa, xalq boshiga og‘ir kunlar tushganda qalbning, yurakning xohishi bilan hech kimning ishi bo‘lmaydi. Aslida tinch, osoyishta zamonda xat tashuvchini ko‘rganda uni xush kayfiyat bilan kutib olish, rahmat aytib kuzatish oddiy hol. Ammo dahshatli urush girdobida farzandlari, turmush o‘rtog‘i yoki otasining sog‘-omon qaytishini Xudodan yolvorib so‘rab turgan odamlar pochtachini ko‘rganda Azroilni ko‘rgandan ham yomonroq ahvolga tushishgani tayin. Chunki u paytlarda pochtachilarning asosiy ishi «qoraxat» tashish bo‘lgan. Ko‘plab go‘zal asarlar muallifi, nafaqat qirg‘iz xalqining, balki jahon kitobxonlarining mehriga sazovor bo‘lgan yozuvchi Chingiz Aytmatov urush yillari, o‘smirlik paytlari pochtachi bo‘lib xizmat qilgan. Inson qalbining bilimdoni, mutafakkir adib ayni shu paytlarda yuragidan nimalarni o‘tkazdi ekan-a?..
Yozuvchining bolalik xotiralarida urush yillari Shaker ovulida pochtachilik qilgani va soliq yig‘uvchi «finagent» bo‘lib ishlagani juda ta'sirchan ifodalangan: «Ovuldan biror oilaga qoraxat kelsa, oqsoqollar oldiga borib, ularga tushuntirar edik,— deb yozadi adib.— Ular avval halok bo‘lgan kishining qarindoshlarini chaqirib, bo‘lgan voqeadan xabardor qilib, o‘zaro maslahatlashgach, so‘ng meni ergashtirib, marhumning uyiga borishardi. Men oila a'zolariga qoraxatni o‘qib berardim... Ovulimizdagilar meni yaxshi tanishardi. Ular menga yomonlikni ravo ko‘rishmasdi, kimgadir qoraxatni topshirmoq, o‘limning sovuq xabarini yetkazmoq zimmamga yuklangan vazifa ekanini tushunishardi. Ammo, gohida o‘z ishim bilan ko‘chalaridan o‘tib borayotgan bo‘lsam ham ayollar meni ko‘rib uvvos solishardi: «Yaqinlashma biznikiga, yo‘qol qorang o‘chgur. Qani, daf bo‘l-chi!» deb qarg‘ashardi.
«Tarixning notantiligi shundaki, — deydi adib yana bir o‘rinda, — insoniyat tarixida bo‘lib o‘tgan ne-ne qirg‘inbarot urushlarning million-million qurbonlari, qatliomlarning begunoh jabrdiydalari unut bo‘lib ketadi. Unut bo‘lib ketdi ham. Har qanday urush, eng avvalo, tinch aholi boshiga behisob kulfatlar, azob-uqubatlar olib keladi. Urush kelib chiqishiga mutlaqo aloqasi bo‘lmagan begunoh kishilarning, norasidalarning yostig‘i quriydi. Afsuski, bu qurbonlar xalq xotirasida umumiy bir tarzda qoladilar, xolos. Gitler, Napoleon, Makedonskiy va shunga o‘xshash katta-yu kichik fotihlar esa tarixda qoladi. Nima uchun shunday? Nima uchun biz o‘sha qurbonlarning har bittasi haqida qayg‘urmaymiz? Ular ichida Vatan, millat taqdirini hal qilishga qodir buyuk iste'dodlar, ulug‘ sarkardalar ham bo‘lishi ehtimoli to‘g‘risida o‘ylab ko‘rmaymiz? Buning mutlaqo iloji yo‘q. Urushning eng katta dahshati ham shunda».
Urush va uning insoniyatga solgan jabri haqida ko‘plab asarlar yozilgan, filmlar suratga olingan. Ammo Chingiz Aytmatov kabi inson qalbining bilimdoni, kitobxonning o‘y-fikri-yu, yuragini larzaga sola oladigan adiblar kam.
