Tog‘lar ham qulaydimi? Qulaydi. Tog‘lar tabiat ramzi. Tabiat deganda insonning ko‘z oldiga tog‘ va tog‘dan oqib turgan suv manzarasi keladi. Agar insoniyat tabiatga yetarlicha e’tibor, mehr bermasa, shafqatsiz munosabatda bo‘lsa, tabiat qulaydi, barbod bo‘ladi. Bu esa insoniyat boshiga tushadigan kulfat demakdir. Tabiat va insoniyat bir-biri bilan uzviy bog‘langan. Ularni bir-birisiz tasavvur qilib bo‘lmaydi. Ammo so‘nggi yillarda inson tabiatga nisbatan munosabatda biroz haddidan oshyapti. Bunday xatti-harakatlar esa javobsiz qolmasligi aniq. Ayni shu masala va muammolarni Chingiz Aytmatov o‘zining «Qulayotgan tog‘lar» romanida aks ettirgan.
Syujyet:
Asar Jaabars laqabli qorqoplonining so‘ngsiz iztiroblari bilan boshlanadi. Uni jufti Barsoyim tashlab ketdi. Jaabarsdan yoshroq, zabardastroq bars bilan yetaklashib ketdi. Bu esa Jaabarsni adoyi tamom qildi. Hayotga bo‘lgan ishtiyoqi ham, qiziqishi ham qolmadi. Yakkalanib, tog‘ma-tog‘ kezadigan odat chiqardi.
Odam bolasi Arsen Samanchin ham ayni shu holatda. Arsen taniqli jurnalist, bir qancha tillarda bemalol gaplasha oladigan iqtidorli yigit edi. Uning sevgilisi Oydana mashhur aktrisa va boy ayol bo‘lish maqsadida o‘sha davrning millioneri Ertosh Kurchalga ma’shuqa bo‘lib ketib qoladi. Vaholanki, qiz Arsen bilan «Mangu qayliq» voqeasini sahnalashtirishga va’dalashgandi. «Mangu qayliq» necha yillardan beri xalq og‘zida bo‘lib, vafo va sadoqatli sevgi haqida kuylar edi...
Kuchli iztirobda qolgan yigit avval Ertoshni, so‘ng o‘zini o‘ldirishga ahd qiladi. Ammo to‘pponchani qayerdan olishni bilmay turgan vaqtida ovuldan unga ovchilik bilan shug‘ullanuvchi qarindoshi Bektur og‘a telefon qilib qoladi. Uning «Mergan» nomli firmasi bo‘lib, bu firma ovchilik bilan shug‘ullanardi. Bektur og‘a Arsenga yaqinda ovulga ikkita boy arab qo‘noqlari kelishini, ular tog‘larda bars ovlashi va barcha harajatlarni o‘zlari to‘lashini aytadi. Arsendan tarjimonlik qilishini so‘raydi.
To‘pponcha qidirish muammosi shu ishda hal bo‘lishini o‘ylab, Arsen taklifga rozi bo‘ladi va ovulga qarab yo‘l oladi. U yerda Eles ismli qiz bilan tanishadi va ikkisi bir-biriga ko‘ngil qo‘yadi. Eles dunyoqarashi keng, aqlli va tabiatga kuyinchak qiz edi.
Bektur og‘a ovulidan 4-5 ta norg‘ul yigitlarni barslarni haydab kelish uchun ishga yollagandi. Ularning sardori Arsenning sinfdoshi Toshtan edi. Afg‘onda jang qilib kelgani uchun hamma uni Toshtanafg‘on deb chaqirardi. Toshtanafg‘on yigitlari bilan Arsenni mahfiy joyga olib boradi va o‘zining rejasini bildiradi. Reja shunday ediki, ov vaqtida Toshtan yigitlari bilan arab qo‘noqlarini garovga olib, pul talab qiladi. Pulni olgach hammasi uzoq joylarga qochishadi. Bu ishda Arsen tarjimonlik qilishi lozim edi.
