8395.15 USD -6.38

9510.03 EUR -113.08

127.67 RUB -0.68

10869.2 GBP -122.52

18:30 / 11.11.2018 49894

Буюк уруш ва сулҳ вагони: дунёнинг 70дан ортиқ давлатлари Парижда нега йиғилди?

Фото: AFP

Юз йил аввал, 1918 йилнинг 11 ноябрида француз маршали Фердинанд Фошнинг Компьен ўрмонидаги вагон-штабида немис делегацияси раҳбари генерал-майор Детлоф фон Винтерфельд билан сулҳ имзоланганди. Артиллерия қуроллари 101 марта салют беради ва Ғарбда кейинги йигирма йил давомида ўқ узилмайди. Французлар Grande guerre деб атайдиган тўрт йил давом этган Биринчи жаҳон уруши ниҳоясига етади.

Бугун Парижда ўтказиладиган хотира маросимига жаҳоннинг турли давлатлари етакчилари етиб келишди.

© AP Photo

Куннинг иккинчи ярмида жаҳон етакчилари Франция президенти Эммануэль Макрон ташаббуси билан ташкиллаштирилган ва «замонавий дунёда таранглик ошиб бораётганига жавоб бўлиши» кутилаётган Тинчлик форумида иштирок этишди.

Буюк уруш

Назарий жиҳатдан урушнинг барча қатнашчиларига тааллуқли мазкур сана ўтган бир аср давомида фақатгина Франция ва Бельгия учунгина тўлақонли байрам бўлиб қолди. Ўн биринчи ноябрь бу давлатларда ҳамиша дам олиш куни ҳисобланади. Бирлашган Қиролликда эса 11 ноябрга яқин бўлган якшанба куни Хотира куни сифатида нишонланади.

© AP Photo / Francois Mori

Урушнинг қолган қатнашчилари эса бу кунни тантана қилмайди. Айниқса, Австро-Венгрия ва Германия учун нишонлайдиган арзирли нарсанинг ўзи йўқ. Улар 1918 йил ноябрда ўз давлатчиликларидан айрилишган, ғолиблар – французлар эса немислар мағлуб бўлганликларидан йиғлаб аламли кўзёш тўкишлари учун уларнинг фақатгина кўзларини қолдиришга тайёр эди. 
Уларнинг бу мақсадлари амалга ошди. Германия сулҳ шартларига кўра қўшинларини нафақат Франция, Бельгия ва Люксембургдан, балки Эльзас ва Лотарингиядан ҳамда Рейн бўйидан ҳам олиб чиқиб кетиши лозим эди. Иттифоқчиларга ўз флоти, авиацияси ва артиллериясини беришдан ташқари, Германия ғолибларга беш мингта паровоз ва 150 мингта вагон тайёрлаб беришни зиммасига олганди.  

Францияда Буюк уруш давомида 1 миллион 293 минг аскар ҳалок бўлган – аҳолининг 3,2 фоизи. Иккинчи Жаҳон урушида эса 230 минг ёки аҳолининг 0,6 фоизи. Англияда ҳам шунақа. Буюк уруш 702 минг аскар ёки аҳолининг 1,5 фоизи умрига зомин бўлган. Иккинчи жаҳон уруши эса 286 минг аскар ёки аҳолининг 0,5 фоизи.

Уруш ичидаги уруш

Ипрда газ ҳужуми
Фото: Википедия

Биринчи Жаҳон уруши яна бир уруш – кимёвий қуролланиш пойгасининг ибтидоси бўлди. Бельгиянинг Ипр шаҳрида илк бор оммавий равишда кимёвий қурол қўлланди.
Ипр шаҳри ва унинг атрофи 1914 йил кузидан қақшатқич жанглар майдонига айланганди. 1915 йил майда шаҳарни тинч аҳолининг сўнгги вакили тарк этди ва бу ер тўлиғича жанговар ҳаракатлар ҳудудига айланди.

Германия қўмондонлиги мазкур ҳудудни кимёвий қуролларни синаш полигони сифатида танлади: 5,8 мингта баллонга жойлаштирилган 150 тонна хлор фронтнинг 6 километрлик ҳудудидаги атмосферага сепилди.  

Аксарият тарихчилар 1915 йил баҳорида Ипр атрофида немис қўшинлари томонидан Франция ва Бельгия ҳарбий қисмларига қарши хлорнинг қўлланилишини кимёвий уруш ибтидоси деб ҳисоблаш мумкинлигини айтишади.

«Хлор зудлик билан ва даҳшатли таъсир қилган. Аввалига ҳеч ким нима бўлаётганини ҳам тушунмаган», дейди «Буюк кимёвий уруш» мавзусини ўрганувчи тарихчи Оливье Лепик. Илк оммавий кимёвий ҳужум қурбонлари сони аниқ эмас: 2 мингдан 5 минггача киши ҳалок бўлган ва 10 минггача киши жабрланган деб ҳисобланади. Аммо Лепикнинг айтишича, 800дан 1,2 минг нафаргача киши ҳалок бўлган.

Орадан ҳеч қанча вақт ўтмай француз ва британ қўшинлари кимёвий қуролни саноат миқёсида ишлаб чиқаришга киришди. Экспертнинг айтишича, 1915 йил кузига келиб фронтдаги британияликлар тасарруфида 6 мингта идишда 180 тонна хлор бўлган.

Французлар ҳам қараб туришмаган: ўша йил июнида жанговар кимёвий моддалар бўйича бошқарма ташкил этилган, заҳарли моддалар тўлдирилган снарядлар ишлаб чиқарилган.

«1915 йилда Европадаги жангларнинг барча иштирокчилари жами 3,6 минг тонна кимёвий моддадан фойдаланган бўлса, 1918 йилда бу рақам 59 минг тоннани ташкил этган», дейди Лепик.

«Сулҳ вагони»

Компьен ўрмонида сулҳ тузишда фойдаланилган вагоннинг (французча — Wagon de l'Armistice — «сулҳ вагони») ҳам тақдири қизиқ. 1914 йилда қурилган вагон-ресторан уруш вақтида штаб учун жиҳозланган ва 1918 йил 11 ноябрда унинг ичида сулҳ тузилган. 1927 йилда вагон Компьен ўрмонидаги махсус қурилган павильонга жойлаштирилган.

1940 йилда Гитлер уни тарихий жойига қўйишга буйруқ берган ва 22 июнь куни иккинчи Компьен сулҳи – Франциянинг таслим бўлиши ҳақидаги ҳужжат имзоланган. Сўнгра вагон Берлинга олиб кетилган ва 1945 йил баҳорида Гитлернинг буйруғи билан ёқиб юборилган.

Фото: Википедия

1950 йилда французлар 1913 йилда қурилган худди ана шундай вагонни топиб жиҳозлашган ва аввалги ўрнига жойлаштиришган.

Дилшодбек Асқаров тайёрлади

Top