Markaziy bank Özbekistondagi makroiqtisodiy vaziyat uçun asosiy xatarlarni ma'lum qildi
|22:26 / 04.12.201821 4719 min
Özbekiston Respublikasi Markaziy banki monetar siyosatning 2019 yil va 2020-2021 yillar davriga möljallangan asosiy yönalişlarni işlab çiqdi. Unda Özbekiston makroiqtisodiy rivojlaniş ssenariylaridagi asosiy xatarlar ham ma'lum qilingan.
Rossiya va asosiy hamkor davlatlarda iqtisodiy holat kutilgandan köra yomonlaşadi
Bunda, birinçi navbatda, xalqaro pul ötkazmalari hajmi qisqaradi, eksport tuşumlari kamayadi. Ikkinçi ta'sirlar orasida valyuta bozorida taklif kamayişi; milliy valyuta kursiga devalvatsion bosim vujudga kelişi; milliy valyutadagi depozitlar kamayişi; inflyatsion bosim kuçayişi mavjud.
Çoralar orasida hukumat bilan birgalikda içki valyuta bozoridagi keskin tebranişlarni yumşatiş çoralari körilişi; pul-kredit şaroitlari yanada qat'iylaştirilişi; pul-kredit siyosati instrumentlaridan foydalaniş davriyligi va hajmlarini oşiriş orqali bank tizimidagi likvidlilik miqdori kamaytirilişi va milliy valyutadagi depozitlar jozibadorligi oşirilişi bor.
Asosiy eksport tovarlari narxlari pasayişi
Birinçi navbatda, eksportdan valyuta tuşumlari pasayadi, devalvatsion bosim vujudga keladi.
Şuningdek, eksportyor korxonalar moliyaviy qiyinçiliklarga duç kelişadi; kreditlarni qaytariş böyiça xatarlar kuçayadi; içki investitsiyalar hajmi kamayadi.
Çoralar orasida valyuta almaşuv kursining avtomatik stabilizator funksiyasini bajarişiga imkon berilişi; qarorlar qabul qilişda real effektiv kurs dinamikasiga asosiy e'tibor qaratilişi; iqtisodiyotning ayrim tarmoqlarida yuzaga kelgan muammolarni bank tizimiga ötkazmaslik uçun prudentsial talablar kuçaytirilişi bor.
AQŞ dollar indeksining oşişi
Birlamçi ta'sir - asosiy savdo hamkor davlatlar milliy valyutalari kurslari qadrini pasaytiradi.
Ikkilamçi ta'sir - xalqaro pul ötkazmalari hajmini qisqartiradi; devalvatsion kutilmalarni kuçaytiradi.
Çoralar orasida kommunikatsion kanaldan keng foydalanilgan holda aholi va biznes vakillariga milliy valyuta almaşuv kursi özgarişining fundamental faktorlari batafsil tuşuntirib borilişi; içki valyuta bozoridagi keskin tebranişlarning oldi olinişi; milliy valyutadagi aktivlar jozibadorligini oşirişga qaratilgan siyosat yuritilişi bor.
Mavzuga oid
Yetakçi markaziy banklar tomonidan pul-kredit siyosatining qat'iylaştirib borilişi
Birlamçi ta'sir - investitsiyalarning rivojlanayotgan mamlakatlardan rivojlangan mamlakatlarga çiqib ketişiga olib keladi; asosiy savdo hamkor mamlakatlarda iqtisodiy ösişning pasayişiga va inflyatsiyaning oşişiga olib keladi.
Ikkilamçi ta'sir - asosiy savdo hamkor mamlakatlarda eksport tovarlarga bölgan talabni pasaytiradi; asosiy savdo hamkor mamlakatlardan töğridan töğri investitsiyalarni kamaytiradi; mazkur davlatlardan import qilişni rağbatlantirib, tölov balansi joriy hisobvarağiga bosim ötkazadi.
Çoralar orasida xalqaro moliya muassasalaridan uzoq muddatli investitsiyalarni jalb qiliş, investitsion muhitni yaxşilaş va iqtisodiy ösişning içki imkoniyatlariga tayanişga e'tibor qaratiş böyiça hukumatga tegişli takliflar kiritib borilişi; investitsiyalar va içki valyuta bozordagi özgarişlarning narxlar barqarorligiga ta'siri örganib borilişi, zarur hollarda pul-kredit instrumentlaridan faol foydalanilişi bor.
Bunda örta muddatli istiqbolda asosiy savdo hamkor davlatlardagi iqtisodiy holatning sezilarli darajada yomonlaşuvi, asosiy eksport mahsulotlarining jahon bozoridagi narxlari pasayişi, iqtisodiyotni erkinlaştiriş böyiça islohotlarning sekinlaşişi yoki kutilgan natijaga erişilmaslik, iqtisodiyotni markazlaşgan manbalar hisobidan imtiyozli kreditlaş hajmlarining kengayişi, davlat byudjyeti taqçilligining belgilangan me'yorlardan oşib ketişi közda tutiladi.
Turli kutilmagan omillar ta'sirida (neft narxining kutilganidan ham sezilarli darajada pasayib ketişi, sanksiyalarning kuçaytirilişi va boşqalar) Rossiya rubli va Qozoğiston tengesining keskin qadrsizlanişi natijasida xorijdan yuborilayotgan pul ötkazmalari hajmining hamda qimmatbaho va rangli metallar, boşqa asosiy eksport mahsulotlari narxining keskin pasayişi natijasida eksport hajmining sezilarli darajada kamayib ketişi kuzatilişi mumkin.
Taşqi iqtisodiy şaroitlarning yomonlaşuvi birinçi navbatda mamlakatning taşqi savdo balansida öz aksini topadi va xorijdan pul ötkazmalari hajmini qisqartiradi. Bunday şaroitda milliy valyuta almaşuv kursi qadrsizlanib, bu import qilinadigan tovar va xomaşyo narxlari orqali içki narxlar oşişiga olib keladi.
Şuningdek, asosiy savdo hamkorlarimizning ayni vaqtda mamlakatimizga kirib kelayotgan töğridan-töğri investitsiyalardagi uluşi ham yuqoriligini inobatga olsak, ularda makroiqtisodiy holatning nobarqarorlaşuvi investitsiyalar kanali orqali almaşuv kursiga qöşimça ta'sir körsatadi. Bunday şaroitda aholi va biznes sub'yektlarining inflyatsion kutilmalari yuqori böladi hamda joriy inflyatsiya yuqori darajada saqlanib qoladi.
Taşqi şaroitlarning yomonlaşuvi olib borilayotgan tarkibiy islohotlarni sekinlaştirib, ularning samaradorligini pasaytiradi va kutilayotgan natijalarni ortga suradi. Xususan, davlat korxonalarini isloh qiliş va boşqariladigan narxlarni erkinlaştiriş böyiça közlangan maqsadlarga öz vaqtida erişilmaydi.
Asosiy tarmoqlardagi davlat tasarrufidagi monopol korxonalar xususiylaştirilişi ortga suriladi, içki bozorda raqobat paydo bölmaydi va içki narxlar ösişda davom etadi. Şuningdek, soliq ma'muriyatçiligida kamçiliklar saqlanib qolayotgan şaroitda kiçik korxonalarga nisbatan soliq yukining oşirilişi va tovarlar importiga nisbatan ma'muriy çeklovlarning kuçaytirilişi natijasida “yaşirin iqtisodiyot” hajmi yanada kengayişi mumkin.
Xatarli ssenariy örta muddatli istiqbolda ob-havo şaroitlarining noqulay kelişi hisobiga qişloq xöjaligi mahsulotlari yetiştiriş hajmlari va ularning içki bozorga taklifi kamayişini közda tutadi.
Uşbu xatarlarning bir qismi yoki hammasi yuzaga kelgan şaroitda inflyatsiya asosiy ssenariyga nisbatan sezilarli darajada yuqori böladi. Öz navbatida, 2019 yilda inflyatsiya darajasining 17–18 foiz atrofida bölişi prognoz qilinmoqda.
Bunday holatda Markaziy bank asosiy ssenariyga nisbatan yanada qat'iyroq pul-kredit siyosatini yuritadi va qat'iy şaroitlarni asosiy ssenariyga nisbatan uzoqroq davrgaça saqlab qoladi. Inflyatsion jarayonlarni jilovlaş maqsadida keskin çoralar majmui işlab çiqiladi. Bunda Markaziy bank asosan foiz siyosatining likvidlilikni jalb etiş instrumentlaridan foydalanadi.
Bank tizimidagi likvidlilikning imkon qadar past darajasini saqlab qolişga e'tibor qaratilib, banklararo pul bozoridagi foiz stavkalari joriy inflyatsiya körsatkiçlaridan ijobiy darajada bölişiga va ular örtasida farqning musbat bölişiga erişiş vazifasi Markaziy bankning operatsion maqsadi sifatida qaraladi.
Uşbu ssenariyda asosiy foiz stavkasining özgartirilişi keskin tus olişi mumkin. Bunda milliy valyutadagi aktivlarning jozibadorligini oşiriş, inflyatsion jarayonlarni yumşatiş va devalvatsion bosimni pasaytiriş maqsadida Markaziy bankning asosiy foiz stavkasi darajasi oşiriş tomonga körib çiqiladi. Bunda aholi va tadbirkorlarning milliy valyutaga bölgan işonçi hamda milliy valyutada jamğarişga bölgan moyillikni bosqiçma-bosqiç oşiriş va oldindan aniqlay oliş mumkin bölgan şaroit yaratiş maqsadida pul-kredit siyosatining yangi instrumentlari joriy etiladi.
Uşbu ssenariyga köra, kreditlaş hajmlari ösişining 2018 yildagi kabi yuqori darajada (banklar kredit portfeli yillik örtaça 30-40 foizga ösişi) davom etişi iqtisodiyotdagi pul oqimlarining nomutanosibligiga sabab bölib, inflyatsiya sur'atlarining tezlaşişi, valyuta kursiga devalvatsion bosimning kuçayişi kabi salbiy oqibatlarga olib kelişi mumkin.
Şuningdek, iqtisodiyotda qarzdorlik yukining ortib borişi natijasida keyingi davrlarda ularni qaytariş bilan boğliq moliyaviy muammolar keskin tus olişi mumkin. Bunday şaroitda Markaziy bank banklar uçun kreditlaşga bölgan talablarni oşiradi va prudentsial talablar kuçaytiriladi. Aks holda uşbu ajratilgan kreditlar iqtisodiyotda iste'mol talabini qöşimça oşirişga yoki xorijiy valyutaning mamlakatdan çiqib ketişiga sabab bölişi mumkin.
Xatarli ssenariyda taşqi savdo saldosi asosiy ssenariydan yuqoriroq hajmda bölişi prognoz qilinmoqda. Bunda 2019–2021 yillarda import körsatkiçlari bazaviy ssenariyga nisbatan 20–25 foizgaça köproq bölişi taxmin qilinmoqda.
Valyuta bozorida almaşuv kursining keskin tebranişlari kuzatilgan şaroitlarda kurs hamda bozordagi talab va taklif darajasini barqarorlaştiriş maqsadida Markaziy bankning içki valyuta bozoriga intervensiyalaridan foydalaniladi. Bunda valyuta kursining fundamental trendiga ta'sir etmagan holda bozorda şakllangan talab darajasidan kelib çiqib intervensiyalar siyosati muvofiqlaştirib boriladi.
Ikkala ssenariyda ham moliyalaştiriş şartlarini belgilaşda ehtiyotkorona yondaşuvdan foydalaniladi. Inflyatsiya darajasi, inflyatsion kutilmalar va inflyatsion bosim darajasini inobatga olib pul-kredit şaroitlari qayta körib çiqilişi mumkin.
Markaziy bank yuqorida keltirilgan ssenariylarda közda tutilmagan, lekin inflyatsiya dinamikasiga ta'sir etişi mumkin bölgan boşqa xatarlar yuzaga kelişini inkor etmadi. Bu borada pul-kredit siyosati tomonidan köriladigan javob çoralari töplami uşbu xatarlarning inflyatsion jarayonlar va kutilmalarga ta'siri kölami hamda davomiyligi asosida işlab çiqiladi.
Eslatib ötamiz, avvalroq Özbekistonda davlatning bank sektoridagi iştiroki kamaytirilişi xabar qilingandi.
