Özbekistonda eskiça fikrlaş nima degani? - Ekspertlar fikri
|14:30 / 27.01.201934 71611 min
Şavkat Mirziyoyev öz çiqişlarida hanuzgaça köplab amaldorlar eskiça fikrlayotgani va Özbekistonda muayayn islohotlar amalga oşirilişini istaşmasligi haqida köp ta'kidlab ötgan.
«Islohotlar albatta eskiça yaşaş, eskiça işlaşga örganib qolgan ayrim mansabdorlarga yoqmaydi. Buniyam oçiq aytişimiz kerak. Çunki özgariş, yangilaniş ularning tinçi va oromini, huzur-halovatini buzadi. Lekin hayot davom etar ekan, hayot talabi bölgan islohotlar ham izçil davom etişi muqarrar. Bu haqiqatni va talabni barça darajadagi rahbarlar çuqur anglab olişlari zarur», — degan edi prezident 2018 yilning 7 dekabrida.
Umuman olganda, prezident haq. E'tibor bering, atrofda şov-şuv köp, lekin özgarişlar kam. Mavzuning dolzarbligidan kelib çiqib, turli sohalarda faoliyat körsatayotgan ekspertlar va mutaxassislarga murojaat qildik.
Ular «eskiça fikrlaş» borasidagi öz mulohazalari bilan örtoqlaşişdi.
Sayyora Xöjayeva, Demokratiya va inson huquqlari instituti direktori, Özbekiston Respublikasi prezidenti huzuridagi Maslahat Kengaşi a'zosi:
— Fojia şundaki, amaldorlarga eskiça, ya'ni özgarişlarsiz işlaş juda qulay. Axir özgariş va iliqlaşuv — bu ortodokslarni (mustahkam e'tiqodlilar – tahr.) çöçituvçi yangilik. Bunday holat yoş tanlamaydi, u katta yoşdagi avlod uçun ham, yoş avlodning ayrim qismi uçun bir xil ta'sir kuçiga ega.
Axir har qanday yangilik — mavhum narsa va u çöçitadi.
Faqatgina yuragida öti bor va öz vatanini sevuvçilargina har qanday syurprizlardan çöçimasdan jangga kirişişga, oldinga intilişga qodir. Mazkur satrlar muallifi ham ana şundaylardan biri. Bundaylar derazalarni oçib, içkariga toza havo kiritib, öz uyini tozalaydigan inson singaridir.
Prezident atrofidagilardan ayrimlar unga pand berib qöyayotgani juda taassufli... Ular prezidentga pand bera turib, ajoyib mamlakatimizga nisbatan salbiy munosabat şakllantirişayotgani haqida öylab ham körişmaydi. Axir prezident — bu vatanning yuzi. Inglizlarda qirolni mulozimlar şakllantiradi, degan gap bor. Davlat rahbari yonidagi mulozimlarga Xudo insof berişini sörayman.
Yuliy Yusupov, Iqtisodiy yuksalişga kömaklaşiş markazi direktori:
Men eskiça fikrlaş deganda quyidagilarni tuşunaman:
Mavzuga oid
· oçiq-oydin körinib turgan muammolarni körmaslik, «lekin boş uzra osmonimiz musaffo-ku?» kabi uylab topilgan vaj-korsonlar bilan ulardan qoçiş;
· sabab-oqibat boğliqligini ilğay olmaslik, sabablarga emas, namoyon böliş şakllariga qarşi kuraşiş;
· «Yaramas Ğarb nega endi bizga biror foydali narsa taklif etar ekan, axir ular mudom bizni xarob qilişni öylaşadi-ku?», «Erkinlik bersak, bu erkinlikdan faqat boyvaççalar va imperialistlar, xalq duşmanlari foydalanişadi — hamma narsani sotib olişadi, talon-toroj qilişadi, xususiylaştirişadi. Yaxşisi heç narsa qilmagan ma'qul…», «Çegaralarni oçsak, bu yaramas imperialistlar kelib hamma narsani sotib olişadi va barça boyliklarimizni olib ketişadi. Xorijlik baronlarning qölida xizmatçi bölgunça, yaxşisi faqirona hayot keçirgan afzal», kabi turli propagandalar tomonidan singdirilgan qörqinçli stereotiplar orqali fikrlar va yaşaş;
· infantilizm, ya'ni «meni öşa baxtli kelajakka olib boringlar, lekin men heç narsa qilmasdan öşa baxtni darhol va töliq qölga kiritay. Öşanda ham men naqadar baxtli inson bölganimni tanqidiy nuqtai nazardan baholab köraman», kabi fikrlaş.
— Ha, şubhasiz, ijobiy siljişlar bor. Yangi formatdagi insonlar ham paydo böldi. Lekin tilga olib ötilgan eskiça fikrlaş turli insonlarda turliça dozalarda hamon mavjudligi bilan boğliq murakkabliklar ham bor.
Birinçisi — imitatsiya, ya'ni jamiyatdagi tub muammolarni tan olişdan boş tortiş, buning örniga yuzaki sabablar va uning oqibatlariga diqqatni jamlaş. Ya'ni, vaqt kardinal çoralar köriş va fundamental özgarişlarni talab etib turgan bir paytda, inson şunçaki buqalamun kabi vaziyatga moslaşib, imitatsiya jarayonlarini davom ettirişi va mavjud holatni (status-kvo) yanada mustahkamlaşga urinişidir. «Özgartirmasdan özgartiriş?». Menimça, bu şunday nomlansa kerak. Eng kambağal va noçor qatlamga qarang — yolğiz qariyalar, yetimlar, nogironligi bor insonlar — ularning hayotida köp narsa özgargani yöq. Eski rahbariyat davrida ijtimoiy himoyaga pul yöq deyişardi. Hozirgi ritorika ham şunaqa yangramoqda. Davlat budjeti taqsimlanişi — boşqaruv paradigmasi uçun yaxşi lakmus qoğozi.
Ikkinçisi — özi, oilasi va mamlakat uçun rejalaştirişning uzoq gorizontiga ega bölmagan muvaqqat amaldorlarning mentalitetidir. Bulgakovga köra, «vayronalik hojatxonalarda emas, kallalarda». Muvaqqat amaldorlarning özini tutiş modeli jamiyat uçun biror narsani köpaytiriş emas, imkon qadar köproq yulib qolişga diqqat qaratgan. Butun bir mamlakat taqdirlari kategoriyalar uctida kengroq öylaş fursati kelmadimi? Ön yillar uçun. Keyingi avlodlar uçun. 2040 yilda qayerda bölamiz? 2050 yilda-çi? Mamlakatimizni qanday tasavvur etamiz? Butun Markaziy Osiyo mintaqasini-çi? Bu — har kuni özimizga berişimiz lozim bölgan vizionerlik savollarining darajasi. «Şu yerda va hoziroq» deb, fursatni poylab katta moyanani qölga kiritib, xorijda haşamatli köçmas mulk xarid qilib, farzandlarni öşa yoqqa jönatib yuborib, özi ham pensiya yoşiga yetgaç sekin çiqib ketiş, kabi öylamaslik kerak.
Uçinçi belgi — jamiyat manfaatini tor doira manfaatidan yuqori qöyişga tayyor emaslik. Şunçaki, prezident minbarlardan turib tilga olayotgan işlarni bajariş. Elita ezgu maqsadlar atrofida birlaşa olmasligi. Holbuki, bu holda jamiyat manfaatlari juda konkretlaşgan. Bu şahar va qişloqlardagi uylarda yoruğlik va issiqlik; yoruğ va issiq maktab sinfida sifatli ta'limga ega böliş; har qadamda masalalarni taniş-biliş yoki pora evaziga hal qiliş zaruriyatidan xalos böliş; bu davlatning iqtisodiyotdagi rolini qisqartiriş va xususiy tadbirkorlikni qöllab-quvvatlaş; bu qonunning şubhasiz ustuvorligi. Oddiy fuqarolarning hayotidagi har qanday özgarişlar korrupsiyaga hamda strukturaviy islohotlarni turli darajada jimgina, biroq sabot bilan sabotaj qilayotganlarga qarşi izçil çoralar körişni taqozo etadi.
Men barçaga bunday eskiça fikrlaşdan ongli ravişda çekinişini tilayman. Şu yöl bilan biz eski yaralarni tezroq davolab, xalq, millat, davlat sifatida faol rivojlaniş fazasiga ötamiz.
Rasul Kuşerbayev, Özbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunçilik palatasi deputati:
— Eskiça fikrlovçi insonlar barçasini şunçaki xöjakörsinga bajarişadi. 2017 yilning 12 iyulida Şavkat Mirziyoyev Oliy Majlis palatalari, siyosiy partiyalar hamda Özbekiston Ekologik harakati vakillari bilan videoselektor yiğilişida şunday degan edi: «mumkinmi» degan sözni unuting, şablonlarni tark eting». Taassufki, köpçilikda hanuzgaça hadik bor: agar men bu işni qilsam yoki anavi narsani gapirsam, rahbarim nima derkan? Aynan şuning uçun ayrim joylarda hanuzgaça mansabdorlarning zöravonligi va tahqirlovçi fe'l-atvori saqlanib qolmoqda. Bu demokratik kelajak sari odimlayotgan Özbekiston uçun xos bölmasligi kerak. Prezident eskiça fikrlaş haqida gapirganida bu feodallarça boşqaruv va fikrlaşdan voz keçiş kerakligi tuşunilgan edi. Insonlar demokratik jamiyat fuqarolari sifatida fikrlaşlari kerak.
Nigora Oqilova, Nestle Uzbekistan kompaniyasining jamoatçilik bilan aloqalar va korporativ kommunikatsiyalar böyiça menejyeri:
— Eskiça fikrlaş — dunyoning qolgan qismi bilan birgalikda özgarişlarga tayyor emaslik, degani. Mamlakatning faqatgina qoloqlikka sabab böluvçi yopiqligini saqlaşga uriniş. Bu qörqiş, eriniş, öziga işonmaslik. Öz ustida işlaş xohişi yöqligi, mas'uliyatni gardaniga olişni, birgalikda rivojlanişni istamaslik.
Umid Ğafurov, bloger:
— Hozirgi zamon realliklarini anglamaslik. Yangilik va özgarişlardan qörqiş.
Gulsara Şaripova, marketolog:
— Eskiça fikrlaş — allaqaçon amalda bölmagan reglament böyiça işlaş. U göyoki jang allaqaçon tugab bölgan bölsa-da, jang maydonida qolib ketgan askarga öxşaydi.
Davlat xizmatçisi (ismi va iş joyini e'lon qilmaslikni söradi):
— Muammoni köriş, lekin unga e'tibor bermaslik. Davlat idoralarida soat tungi 12gaça qoladigan insonlar işlaşadi, deb öylaysizmi? Yöq. Şovqin köp, samara kam. Binobarin, bu insonlar ham eskiça fikrlaşadi.
Moliyaçi (u ham ismi va iş joyini e'lon qilmaslikni söradi):
— Qonunlar va bir talay hujjatlar qabul qiliş. Hammasi qoğozda, hayotda esa heç narsa özgarmaydi. Bu tekşiruvlar, soliqçilar, hokimliklar bezor qilib bölişdi. Uni qil, buni qil. Tekşirişadi, qönğiroq qilişadi. Qanday bölsa, şundayligiça qolgan. Ehtimol, «yuqori» özgargandir, lekin viloyat va tumanlarda eski amaldorlarning barçasi öz örnida. Eskiça işlaşda davom etişmoqda.
Biz davlatning boşqa xizmatçilari fikri bilan ham tanişmoqçi edik, lekin ular rahbariyatdan ruxsat söraşi kerakligi, iş joylarida ortiqça muammoga duçor bölişni xohlaşmayotganini aytişdi. Garçi biz ularning şaxsiy fikrini sörasak-da, ayrimlari hatto har qanday şarh beriş ularga taqiqlanganini bildirişdi. Tasavvur qiling, odamlar nimadir deyişga ham qörqişmoqda.
Vaziyat mana şunday. Öz navbatida, Kun.uz öz fikrini bildirişdan çöçimagan barça ekspert va mutaxassislarga minnatdorçiligini bildirib qoladi.
