Darsda mudragan bolalar – nega maktablarda yangi texnik imkoniyatlardan foydalanmayapmiz?
|16:18 / 30.01.201952 57511 min
Qönğiroq çalindi. Eşikdan kirib kelgan öqituvçi bilan salom-alikdan söng bolalar öz örindiqlarini egallaşdi. Biologiya darsi boşlandi. Sobir, odatdagidek, özi uçun tuşunarsiz bölib kelayotgan bir talay terminlardan iborat darsni «tinglay» boşladi. Nogahon közi deraza ortiga – daraxt şoxida ötirgan çumçuqqa tuşdi. «Qani edi, şu çumçuqning içiga kirib, unda keçayotgan jarayonlarni körib bölsa», – öyladi u va öqituvçining ravon nutqidan allalanib, öz odatiça, pinakka ketdi. Biologiya darsi davom etardi...
Ta'limimiz göyo bir lotereya – omadingiz kelsa, bolangiz yaxşi öqituvçi qöliga tuşadi, kelmasa – bebaho davri kuyadi.
Hozir ta'lim qay körinişda?
Lönda qilib aytadigan bölsak – bolalar sinflarga töplanadi va dars tinglaşga majburlanadi. Öqituvçi öz işining ustasi – haqiqiy pedagog bölsa: bolalarni fanga qiziqtiriş iste'dodiga ega bölsa, tabiatan psixolog bölsa, sözi bilan bolalarning xayolotini uzoqlarga olib ketolsa, bola tasavvuriga «jon» ato etolsa – bir manzara, bölmasa – boşqa. Bolangiz şunday ustaning qöliga tuşsa – omadingiz, bölmasa... afsus.
Dars jarayonida bola bir mavzuni yaxşi tuşunolmay qolsa – iş çatoq – keyingi mavzuni özlaştirişga qiynaladi, undan keyingisida – yanada qiynaladi. Natijada bolaning bu fanga qiziqişi batamom sönadi. Endi u mazkur fan uçun öquvçi emas, balki sinfxonaga şunçaki taşrif buyuruvçi – «darsga majburlangan tinglovçi».
Öquvçilarning neça foizi şunday holatga duçor bölib kelyapti, deb öylaysiz? Bu borada tadqiqot olib borilmagani aniq, ammo, busiz ham hammasi bizga ayon – köpçiligimiz öz vaqtida bunday holatga duçor bölganmiz. Ya'ni, özlaştirilmay qolgan mavzu dastidan biror fanni borib-borib örganolmay qolganmiz va... undan könglimiz sovigan. Bu dard ommaviy tus olgan. Buni «qolib ketgan mavzu» effekti deb atasa ham böladi.
Xulosa şuki, mamlakat budjetining salmoqli qismini «yeydigan» ta'limimiz köpinça ota-onalar uçun bir lotereya bölib, jamiyat uçun esa öz-özini ovutiş vositasi bölib turibdi. Maktablarimiz bormi – bor, bolalarimiz öqiyaptimi – öqiyapti. Aslida esa oliy öquv yurtlariga kiriş uçun bolalarni asosan ta'limning xususiy şakli – repetitorlar tayyorlayapti. Yana deng, qisqa vaqt içida. Maktab-çi?
Keling, avvalo «ta'lim nima?» degan savolga javob beraylik.
Mavzuga oid
Ta'lim – nima u?
Ha, aziz öquvçi, hamma tomondan «ta'lim, ta'lim» deb turilgan bir paytda biz bu sözning asl ma'nosi nima, degan savolni özimizga berişga majbur bölib turibmiz. Zero, biz ta'limning asl maqsadini unutib qöygan körinamiz.
Modomiki, «örta ta'lim» deganda «dunyoni anglaş»ni nazarda tutsak, kasb egallaşni esa oliy ta'limga nisbat bersak, unda közimiz könikib qolgan öşa – «örta ta'lim» deb atab kelayotganimiz öz vazifasini bajaryaptimi – dunyoni anglatyaptimi? Biz özimiz uçun boşqa bir narsani yaratib olib, uning nomini «ta'lim» deb olganimiz yöqmi? Bolalarimiz maktablarimizdan nimani olib çiqişyapti?
Özi yaşayotgan dunyo haqida yetarliça tasavvurga ega bölib, tabiiy fanlarni avvalo ularning nima uçun kerakligini bilib, Yer sayyorasining qaysi nuqtasida, qaysi vaqtda, qanday ijtimoiy voqelik içida yaşayotganini anglab, insoniyat oldida turgan vazifalarni tuşunib, maktabdan çiqayotgan yangi avlod manzarasini «ta'lim» deb ataşni lozim deb bilsak, ta'limimizni haqiqiy ta'lim deb atay olamizmi? Bizningça yöq.
Bu holat voqelikka – yangi texnik imkoniyatlar paydo bölgan davrga mosmi?
Köz körmagan imkoniyatlar
XXI asr özi bilan keltirgan texnologiyalar yordamida ta'lim oliş sifati va tezligini benihoya oşiriş imkoniyati paydo böldi.
Zero, avval ma'lum narsa yoki hodisa haqida tasavvurga ega böliş uçun köplab soat oğzaki darslarni diqqat bilan tinglaş kerak bölgan bölsa, yangi imkoniyatlar bilan bir neça daqiqa köp ölçamli qiziqarli, jonli tasvirni izohlari bilan köriş va eşitiş kifoya. Tamom! Vaqt iqtisod qilinadimi? Qilinadi! Şunça sarf, urinişlar befoyda ketişining oldi olinadimi? Olinadi!
Zero, bunda axborot oqimi qiyinçiliksiz, qiziqarli şaklda bola ongiga joylaşadi – samara bir neça barobar oşadi, umr iqtisod qilinadi.
Ma'lumki, sözlar yordamida narsa haqida özgada tasavvur hosil qiliş qiyin – iste'dodli pedagog bölmasa bunday urinişlar köpinça besamar ketadi. Iste'dodli pedagoglar esa kam. Holat açinarli ekanini anglaş uçun oddiy maktablarimizning oddiy öquvçisiga tabiiy fanlardan bir-ikkita savol berişning va öşa – söralayotgan narsalarning dunyo uçun ahamiyatini aytib berişni söraşning özi yetarli.
Yangi imkoniyatlar bilan esa ta'lim tezligi va sifati geometrik progressiyada ösişi mumkinligi ayon bölib boryapti.
Köp ölçamli axborot
Aytaylik, darsda inson içki a'zolari örganilyapti. A'zolar haqida, ularning qanday işlaşi haqida tasavvurga ega böliş uçun köplab soat oğzaki darslarni tinglaş kerak. Dars davomida aytilgan gaplarning ma'nosini öşa – a'zolarni körmasdan turib çaqiş kerak. Axborot özlaştirişning bunday uslubining samarasi köplab şart-şaroitlarga boğliq. Xullas – qiyin bu – bunday axborot «bir ölçamli». Aksarimiz 10 yil örta maktabda öqib, tanamiz haqida deyarli heç narsa bilmaymiz.
Yangi imkoniyatlar bilan esa samara bir neça barobar ortadi – axborot bola miyasiga oson joylaşadi. Köp ölçamli tasvirlar bunda juda qöl keladi, masalan, mana bunday video:
Bu birgina misol edi. Mazkur videoda ovozli izohlar yöq. Ammo uni ovozli izohlar bilan boyitsa ham böladi, albatta.
Endi bir tasavvur qilaylik – har bir maktabda mana şu kabi qöllanmalar yordamida bolalarga atrof-dunyoning barça tomonlari yoritilsa, bolalar maktablardan özlari yaşayotgan dunyo haqida atrofliça tasavvurga ega bölib çiqişsa.
Voqelikni his etadigan avlod
Hayotda duç kelinadigan muammolarning aksari inson voqelikni bilmasligi, his etolmasligi bilan boğliq. Masalan, özining tanasi haqida heç narsa bilmaydigan, uning qanday işlayotgani haqida tasavvuri yöq odam soğlom turmuş haqidagi tavsiyalarni köpinça bajarmaydi. Nega? Çunki tanani soğlom tutiş haqida aytilayotgan gaplar u uçun mutlaqo xayoliy narsalar – aniq predmet bilan boğlanmagan. Aniq bilim va tasavvurga ega bölmagan odam uçun bunday gaplar – şunçaki befoyda taşviqot.
Ana endi öz tanasi haqida, uning qanday işlaşi haqida bolalik çoğidayoq – yuqoridagi video kabi qöllanmalar yordamida aniq tasavvurga ega bölgan odamni köz oldimizga keltiramiz. U qança taom zararsiz oşqozoniga siğişini, qay holatda uxlasa, umurtqa poğonasi töqimalarida qon yaxşi aylanişini va şu kabi muhim narsalarni bilib oladi. Çunki, u öz közi bilan bularning sifatli va harakatli (jonli) tasvirini körgan – biladi.
Örta ta'lim bunday – öz tanasi haqida tasavvurga ega avlodni yetiştirib çiqarsa, soğliqni saqlaş tizimiga hamda dori-darmonga qilinayotgan sarflar kamayadi – pullarni boşqa işlarga sarflasa böladi. Kasalliklar dastidan insonlar hayotining mazmuni salbiy tomonga özgarişini, çekiladigan azoblarni aytib ötirişning esa hojati yöq.
Bu birgina misol edi, xolos. Tanani bilişning foydasini muxtasar keltirganimiz, qayta ta'kidlaymiz, bir misol edi.
Misoldan olinadigan masal
Yuqoridagi bitta misoldan tegişli xulosa qilib, uni boşqa fanlarga xayolan «tatbiq» qilamiz va hozirgi manzaramizdan tubdan farq qiluvçi manzarani – maktablardan özini va atrofini anglaydigan avlod yetişib çiqişi manzarasini hosil qilamiz... Özgaça bir manzara, şunday emasmi?
Şu bilan birga, nega hanuz eski uslubda – yangi texnik imkoniyatlardan foydalanmagan holda – ziyoni foydasidan köp bölib turgan xos oğzaki darslarni tinglaşga bolalarni majburlab ötiribmiz, degan savol tuğiladi.
«Bunday qöllanmalarni işlab çiqariş katta xarajatni talab qiladi» – degan iddaoga javoban «bilimsiz avlodni yetiştirib berayotgan hozirgi ta'limga har yili mablağ sarf qilinmayaptimi?» – degan savol bilan javob beramiz. Bitta sifatli köp ölçamli videoqöllanma barça maktablarga tarqatiladi va har yili işlatiladi – millionlab bolalarda yoritilgan mavzu böyiça yaqqol tasavvur hosil böladi. Yuqorida keltirilgani kabi qöllanmani sinfxonada körgan bola içki a'zolar haqida körganini umrbod eslab qoladi. Öqituvçisining qöşimça savollari yordamida esa körganlari xotirasida yanada mustahkamlanadi.
Öqituvçiga yordam
Kuniga 5-6 soat 45 daqiqadan oğzaki dars ötiş oqibatida öqituvçining qattiq toliqişi – haqiqat. Toliqqan öqituvçi dars sifatini yuqori tutişi muşkul. Bu ham haqiqat. Dars avvalida 10-15 daqiqalik sifatli videoqöllanmani öquvçilarga namoyiş qiliş esa öqituvçi toliqişini birmunça kamaytiradi. Dars esa qiziqarli, maroqli jarayonga aylanişi uçun omil paydo böladi. Namoyiş paytida öqituvçi özining ustidan işlaşi, öquvçilarga beriladigan savollarni tayyorlaşi, qolaversa avvalgi darsdan keyin biroz dam olişi ham mumkin böladi. Dam olgan öqituvçining kayfiyati yaxşi böladi va dars sifatiga ijobiy ta'sir qiladi.
Ta'lim tanqid qilinganda köpinça «bir öqituvçi şunça bolaga birdek e'tibor berolmaydi-da!», yoxud «öqituvçi bitta, öquvçi falonta!» – deyişadi. Texnik imkoniyatlar aynan şu kabi muammolarga yeçim böladi.
Kerak bölgan narsalar – videoqöllanmalar va har bir sinfxona öquv doskasi oldida bitta katta televizor. Va, işonçimiz komilki, örta ta'lim sifatida jiddiy ijobiy özgariş sodir böladi.
