Turarjoylarning buzilishi kabi so‘nggi vaqtlarda tobora dolzarblik kasb etayotgan muammo mulk huquqini himoya qilishdek umumiy muammoning faqatgina bir qismidir, deydi iqtisodchi Yuliy Yusupov o‘zining Kun.uz uchun yozgan maqolasida.

Agar biz zamonaviy, sivilizatsiyalashgan jamiyat qurishni istasak, mulk huquqini himoyalashning samarali tizimi hamda mulkdorlarning layoqatli sinfini yaratishimiz kerak bo‘ladi. Ularsiz huquqiy davlat, demokratik institutlar va bozor iqtisodiyoti barqaror faoliyat ko‘rsatishi imkonsiz.

Ko‘pchilikning nazdida, mulk huquqini himoya qilish garchi «to‘g‘ri» bo‘lsa-da, «real hayot»dan yiroq bo‘lgan allaqanday abstraksiya. Allaqayoqdagi «G‘arb»da bu ishlashi mumkin, lekin biz boshqa voqealikda yashaymiz va biz bunga yetishishimiz uchun eh-hey… Yoki hattoki mana bunday yondashuv ham bor: mulk haqidagi gap-so‘zlar boyvachchalarga kerak, o‘g‘rilik ortidan orttirgan boyliklarini saqlab qolish uchun. Yaqindagina qishloq xo‘jaligiga taalluqli bo‘lmagan yerlarni xususiy mulk qilib berish haqdagi qarorlarga reaksiyalarni yodga olaylik: «biz hali bunga tayyormasmiz», «yer — muqaddas narsa, uni xususiy qo‘llarga topshirmasligimiz kerak».

Aslida, mulk huquqini himoya qilish — abstraksiya emas, aksincha, konkret va amaliy substansiya bo‘lib, u nafaqat badavlat insonlarga, balki barchaga taalluqlidir. Buni esa insonlar o‘z huquq va manfaatlariga to‘g‘ridan-to‘g‘ri daxl qilinganidagina anglab yetishadi.

Bu esa har yerda, deyarli har kuni sodir bo‘lmoqda. Masalan:

  • Turarjoy binolarini buzishmoqda va u yerda istiqomat qilayotgan odamlarni kvartiralaridan majburan chiqarishmoqda (ko‘pchilik uchun bu o‘zlari ega bo‘lgan asosiy mulkdir);
  • Mulkdan foydalanish va tasarruf etish huquqini tartibga soluvchi ijara shartnomalariga ters o‘laroq, tadbirkorlardan maydonlar, fermerlardan yerlar tortib olinmoqda;
  • Fermerlar faqat ma'lum bir turdagi mahsulot yetishtirish va yetishtirilgan mahsulotni davlatga past narxlarda sotishga majburlanmoqda (bu yerda yerdan va yetishtirilgan mahsulotdan foydalanish huquqlari buzilmoqda);
  • O‘z mahsulotini erkin sotishni taqiqlashmoqda, masalan, yaqindagina meva-sabzavotlar eksporti bilan bo‘lganidek (eksport kvotalari, faqatgina davlat kompaniyalari orqali eksport qilish, undan past sotishni taqiqlovchi cheklovchi narxlar o‘rnatilishi);
  • Biznes hamkorlar shartnoma bo‘yicha o‘z majburiyatlarini bajarmaydi, masalan, qarzlarni o‘z vaqtida qaytarmaydi, yetkazib berilgan mahsulotga haq to‘lamaydi (huquq-tartibot va sud tizimi esa jabrlangan tomonni umuman yoki yaxshi himoya qilmaydi);