Amirliklarning yörğa tuvaloqni asraş markazi. Qizilqum çölidagi möjizaviy maskanga sayohat – foto
|16:20 / 22.05.201981 6917 min
Navoiy şahridan qariyb 50 kilometr uzoqlikda, janubi-ğarbiy tomonidagi çöl hududida 300 gektar yer maydon egallagan Amirliklarning yörğa tuvaloqni asraş markazi (AYTAM) joylaşgan.
Markaz Birlaşgan Arab Amirliklari vitse-prezidenti, Dubay amirligining hokimi şayx Muhammad bin Roşid Ol Maktum taşabbusi bilan 2008 yilning aprel oyida taşkil etilgan.
AYTAMning asosiy faoliyati Özbekistonda Osiyo yörğa tuvaloğining barqaror populyatsiyasini qöllab-quvvatlaşga qaratilgan köpaytiriş va asraş işlari hamda har yili uşbu turni yovvoyi tabiiy muhitga qöyib yuboriş kampaniyalari kabi tadbirlar majmuasidan iborat.
22 may – Xalqaro biologik xilma-xillik kuni munosabati bilan AYTAM va Navoiy viloyati ekologiya va atrof muhitni muhofaza qiliş boşqarmasi hamkorligida ommaviy axborot vositalari uçun markaz böylab press-tur taşkil etildi.
«2007 yilda markazdagi asosiy faoliyati boşlanguniga qadar birlamçi galani yaratiş uçun zarur bölgan yovvoyi tuxumlarning dastlabki kolleksiyasi jamlangan edi. Uşbu kolleksiyani yiğiş işlari Özbekiston hukumatining ruxsati bilan 2012 yilgaça amalga oşirildi. Şu bilan birga, yovvoyi tabiatga çiqarib yuboriladigan qöşimça quşlarni köpaytira oladigan yörğa tuvaloq quşlarining nasldor galasini yaratiş maqsadida markazda 2008 yildan boşlab qat'iy genetik nazorat ostida yörğa tuvaloq quşini tutqunlikda köpaytiriş işlari ham yölga qöyilgan» – deydi markaz menejyeri Rustam Töxtamurodov.
Osiyo yörğa tuvaloği – örtaça ölçamlarga ega quş bölib, yozilgan qanotlarining uzunligi 1,5 metrni taşkil qiladi. Tanasining yuqori qismidagi patlar ola-çipor, sarğiş-kulrang, pastki qismidagi patlar esa oqiş tusga ega. Nar va moda quşlarning uzun qora patlari böyinning yon tomonlarida, oq patlari böyin pastki qismining old tomonida joylaşgan.
Mavzuga oid
Osiyo yörğa tuvaloği Markaziy Osiyoda köpayadigan köçib yaşaydigan quş hisoblanadi. Uşbu tur bahorda Özbekistonga uçib kelib, mart-iyun oylari oraliğida Markaziy Osiyoda köpayadi. Oktabr oyida yörğa tuvaloq nisbatan issiq bölgan hududlarga – Afğoniston, Eron, Pokiston va Arabiston yarim oroliga qişlaş uçun uçib ketadi.
Yörğa tuvaloq aksariyat vaqtini yerda ozuqa izlaş bilan ötkazadi. U quruq muhitga moslaşgan, butali va oçiq maydonlarga ega çöl hamda yarimçöl hududlarda yaşaşni afzal köradi. Uşbu quş har narsani yeyaveradigan turga mansub bölib, ösimliklar va ularning uruğlari, mayda kaltakesak, haşarotlar va boşqa umurtqasizlar bilan oziqlanadi.
Köpayiş mavsumida nar yörğa tuvaloq öziga tegişli va har yil foydalanadigan hududda nihoyatda gözal nikoh raqsini ijro etadi, maqsad – murakkab raqs orqali qöşnilari bilan raqobat qiliş va moda quşlarni jalb qiliş.
Moda quşlarning aksariyati ikki yoki uç yoşida jinsiy baloğatga yetadi. Ular nar quşlar raqsga tuşayotgan hududlarga faqat juftlaşiş uçun taşrif buyurişadi, juftlaşişdan keyin boşqa hududlarga ketib, tuxumni öşa yerda qöyadilar.
Moda yörğa tuvaloq tuxum qöyiş va bosişni nar quşlar yordamisiz amalga oşiradi. Özbekistonda moda yörğa tuvaloqlar odatda ikkitadan törttagaça tuxum qöyib, 21-22 kun davomida bosib ötiradi.
Yörğa tuvaloq öz arealida yöqolib ketiş xavfi ostida bölgan tur hisoblanib, tabiatni muhofaza qiliş ittifoqi tomonidan «zaif» deb tasniflangan, yöqolib borayotgan turlar böyiça xalqaro savdo töğrisidagi, Köçib yaşovçi yovvoyi hayvonlarni asraş böyiça Konvensiyalarning I ilovalariga kiritilgan.
Markazning asosiy vazifasi Özbekistondagi yörğa tuvaloq quşining mustaqil populyatsiyalarini tiklaş va himoya qilişga qaratilgan kompleks strategiyani amalga oşirişdan iborat.
Mazkur istiqbolli maqsadga erişiş uçun AYTAM doimiy ravişda turli sohalarda, jumladan, ekologiya, fiziologiya, oziqlantiriş va tibbiy veterinariyada yangi yondaşuvlarni işlab çiqmoqda. Mutaxassislarning keng qamrovli bilimlari hamda fundamental va amaliy tadqiqotlar bu yondaşuvlarning asosi hisoblanadi.
Markaz turni tutqunlikda köpaytiriş böyiça stansiyani yaratiş va işini taşkil qiliş, tabiiy populyatsiyalarni mustahkamlaş, oqilona ekologik dasturlarni amalga oşiriş yöli bilan turlar va yaşaş muhiti haqidagi asosiy bilimlar kölamini kengaytiriş işlarini olib boradi.
Markazda asosan yörğa tuvaloqlarni parvarişlaş böyiça beş bosqiçli jarayon mavjud.
Birinçisi – Navqiron yoşdagi quşlarni parvarişlaş va köpaytiriş bölimi. Bu bölimda tuxum yiğiş işlari amalga oşiriladi va laboratoriyada genetik örganişlar olib boriladi.
«Bu bölimda jami 1980ta yörğa tuvaloq quşi bor. Şundan 841tasi nar (erkak), 1139tasi moda (urğoçi) quşlar. Bölimda quşlar asosan beda va qurtlar bilan oziqlantiriladi. Har kunlik tuxumlar inkubatsiya sexiga yetkaziladi», – deydi bölim mas'uli Nilufar Husanova.
Ikkinçisi – inkubatsiya sexi. Bu yerda quşlarning tuxumlari maxsus inkubatorlarda 21-22 kunda oçiriladi.
«Bu bölimda polaponlar ön kunga qadar parvarişlanadi. Şu vaqt oraliğida quşlar yovvoyilaştiriladi. Har bir yarim soatda oziqlantirib turiladi. Ellikka yaqin işçi kuni böyi şu iş bilan band böladi. Ayni paytda 750ta polapon bor», – deydi bölim mas'uli Dilrabo Hoşimova.
Törtinçisi – Yovvoyilaştiriş bölimi. Bu yerda ön kunlik polapon quşlar yigirma kun davomida yovvoyi hayotga örgatiladi. Söngra maxsus emlaşlardan ötkazilib, maxsus tunellarga joylaştiriladi.
Beşinçisi – uçirişdan avval quşlar yovvoyi tabiatga tayyorlanadi.
Har bir jarayonda quşlar mutaxassis va veterinarlar nazoratida böladi. Ayni vaqtda markazda fransiyalik mutaxassislar iş olib bormoqda.
Belarus ekolog-ornitologlari markazda köngilli ravişda ekologik va ilmiy tadqiqotlar ötkazmoqda.
Markazda100 nafar işçi doimiy ravişda faoliyat olib boradi. Mavsum vaqtida işçilar soni 200 nafargaça yetadi. Işçilarning 90 foizi markazdan 15 km uzoqlikdagi Örtaçöl qişloğidan, qolgan 10 foizi Navoiy şahridan jalb qilingan. Işçilar uçun barça şaroitlar yaratilgan. Qatnov uçun mikroavtobus va avtobuslar qöyilgan.
Işçilarga markaz hisobidan xorijiy tillar va soha sir-asrorlari örgatiladi.
Bugungi kunda markaz obektlarining aksariyat qismi faoliyatiga moslaştirilgan vaqtinçalik qurilmalar hisoblanadi.
Kelgusida töliq integrallaşgan tizim qurilişi rejalaştirilgan. Yangi markaz loyihaning ulkan maqsadlariga mos keladigan, bundanda yuqoriroq sifatga ega böladi.
Quşlarni yovvoyi tabiatga uçiriş mavsumi asosan sentabr-oktabr oylari hisoblanadi. 2012 yildan şu vaqtga qadar markaz tomonidan tabiatga 10 mingga yaqin yörğa tuvaloq yovvoyi tabiatga uçirilgan.
