Prezidentlik otameros prezidentlar

Hafiz Asadning öğli, Suriyaning amaldagi prezidenti Başar Asad avvaliga Damaşqda, keyinçalik Buyuk Britaniyada öqib, köz şifokori diplomini oladi va ma'lum muddat sohasi böyiça işlaydi ham. Öşa paytlarda uning prezidentlik ambitsiyasi bölmagan. Sababi Hafiz Asadning rejasiga köra mamlakat boşqaruvi dastlab ukasi Rifatga berilişi kerak edi. Ammo akasini muddatidan oldin ağdarişni rejalaştirgan ukaning siri foş bölib, badarğa qilinadi. Şundan söng valiahdlik katta öğil Bosilga ötadi.

1994 yilda Bosilning avtohalokat natijasida halok bölişi hamma narsani özgartirib yuboradi. 2000 yilda Hafiz Asad yurak xurujidan vafot etganidan söng davlat boşqaruvi Başar Asadga ötadi.

2000 va 2007 yillarda Başar Asad yagona nomzod sifatida prezidentlikni egallagan bölsa, uruşlar keçayotgan 2014 yilda 88,7 foiz ovoz olişga muvaffaq böladi, biroq dunyoning aksariyat davlatlari tomonidan bu natijalar tan olinmaydi.

«Abadiy Kimlar»

Keyingi qahramonlarimizning lavozimlari rasman prezident emas. Ammo öz davlatlaridagi vakolatlari ança-munça prezidentlarnikidan baland va serqirra.

Ham siyosiy, ham iqtisodiy, ham hududiy jihatdan ikkiga bölinib olgan Koreya yarim orolidagi juda qiziq davlat – KXDR tuzumini avval boşdan Kimlar sulolasi boşqarib keladi. Dastlab Kim Ir Sen bu davlatning ilk rahbari sifatida tarixda qoldi. 36 yillik boşqaruvdan söng, 1994 yilda uning ölimi Şimoliy Koreyani şu qadar qayğuga çömdirdiki, köplab fuqarolar buni kötara olmay dohiy ortidan boqiy dunyoga rixlat qildilar. «Davlat va millatning buyuk dohiysi», «Porloq yulduz», «Beqiyos birodar», «Harbiy sohada daholarning dahosi», «Xalq otasi», «Hurmatli (eng yuqori, aqlli, yagona, sevimli...) rahbar», «Qimmatli ota», «Kommunistik kelajak quyoşi», «Davlatlar birlaşuvi kafolati», «Yölçi yulduz» kabi nomlarni özida jamlagan mamlakat rahbari lavozimi Kim Ir Senning öğli Kim Çen Ir qöliga ötdi.

Öğil ham otaning siyosatini «şaraf» bilan davom ettirdi, mamlakat öz siyosiy tuzumidan zarraça oğmadi. Ammo ölim haq, 2011 yilda Kim Çen Irning ölimi mamlakat aholisini yana bir marta larzaga soldi. Dohiyning ortidan zor-zor bözlaganlar tasvirlangan videolavhalar köpçilikni hayratlantiradi. Lekin aynan şunday – mafkuraviy tarğibot odamlarni şu darajaga solgan. Otasining ölimidan söng mamlakat boşqaruvi uçinçi Kim – yoş va tajribasiz Kim Çen In qöliga ötdi. Ammo tajribasizligiga qaramay u ham sulola işini davom ettirdi va tuzumni töla-tökis saqlab qoldi.

Bir qaraşda hokimiyat avloddan avlodga ötayotganday tuyilsada, bu mamlakatda ham davlat rahbarligiga saylovlar böladi. Faqat ularning öziga xos jihati yagona nomzod körsatiladi (ularning kimligini yaxşi bilasiz) va bu nomzodning 100 foiz ovoz töplagani e'lon qilinadi.

Demak Şimoliy Koreyaning navbatdagi «porloq quyoşi» Kim Çen In ham rasman saylovlarga köra mamlakat boşqaruvini öz qöliga olgan davlat rahbaridir.

Janubiy Koreya: demokratiya va hibslar

Demokratiya va taraqqiyot ramzi bölgan Janubiy Koreyada sönggi yillarda öziga xos an'ana şakllangan – prezident albatta korrupsion mojarolarda ayblanadi. Qiziq a? Avtoritar yoki diktatura deya ataluvçi Şimoliy Koreyada mamlakat rahbari «Davlat va millatning buyuk dohiysi», demokratiya va şaffoflikni aks ettirgan davlatning deyarli har bir rahbari rasman aybdor.

Ana şunday mojarolarning eng yirigiga, eng şarmandalisiga uçragan Pak Kin Xe — Janubiy Koreyaning 1963—1979 yillardagi yetakçisi, prezidenti Pak Çon Xining qizi hisoblanadi. Otasining örnini bilvosita egallagan prezident xonim 2013—2017 yillarda davlatni boşqardi. 2017 yilga kelib poraxörlik, davlatga xiyonat va davlat boşqaruvida taniş-bilişçilik, öta maxfiy sirlarni tarqatiş kabi ayblovlarda ayblangan Pak Kin Xe impiçment jarayonidan söng hokimiyatdan çetlatildi va 2018 yilda 18 milliard von jarima bilan birgalikda 24 yillik qamoq jazosiga ham hukm qilindi.

Yuqoridagilar otasining örnini birdaniga yoki vaqt ötib egallagan prezidentlar haqida söz yuritdik. Quyida ana şunday qiliş imkoniyati bor yoşlar haqida qisqa ma'lumotlar berib ötamiz.

Rustam Imomali

Imomali Rahmonning öğli, poytaxt Duşanbe hokimi har jihatdan prezidentlikka nomzod böla oladi. Yoş, siyosatda özini sinab körmoqda, qöllab-quvvatlovçi rahnamo bor. Qolaversa, prezidentlikka nomzodlarga talabda minimal yoşning 35dan 30ga tuşirilişi köp narsani anglatadi. Demak, vaqt ötib bu savolga javob topişga qiynalmaymiz.

Dariğa Nazarboyeva

Nursulton Nazarboyevning tösatdan iste'foga çiqişi ortidan juda köpçilik endi uning örnini qizi Dariğa Nazarboyeva egallaşini taxmin qilgandi. Ammo bunday bölib çiqmadi, prezidentning qizi öz nomzodini ilgari surmadi. Nazarboyevning özi şogirdi Toqayevni qöllamoqda. Lekin bu holat vaqtinça bölişi, kelgusi saylovlarda vaziyat özgarişi heç gap emas.

Cardor Berdimuhamedov

Turkmaniston rahbari, arqadağ – Gurbanguli Berdimuhamedovning oilasi haqida ma'lumotlar juda kam. Masalan, uning rafiqasi haqida heç kim deyarli heç narsa bilmaydi. Lekin şunga qaramay arqadağning öğli Sardor (Serdar) Berdimuhamedov sönggi yillarda siyosat olamiga şaxdam qadamlar bilan kirib keldi va qator lavozimlarni egalladi. Bundan taşqari arqadağ sönggi yillarda nabirasi Karimgulini ham yirik sahnalarga olib çiqmoqda. Faqat hozirça bu çiqişlar san'at, töğriroği turli janrdagi qöşiqlar bilan çeklanmoqda.

Nikolay Lukaşenko

Belarus prezidenti Aleksandr Grigoreviç Lukaşenkoning uç öğli borligi haqida ma'lumotlar tarqalgan. Ularning kattasi va örtançasi Viktor hamda Dmitriy omma oldida deyarli körinişmaydi. Ammo kiçigi Nikolay Lukaşenko sönggi yillarda otasining doimiy hamrohiga aylandi. Unga ta'rif berarkan Aleksandr Grigoreviç şunday degan: «Akalaridan farqli ravişda kiçkintoy ança aqlli bölib ösmoqda».

Lekin bolakayning siyosiy ambitsiyalariga baho berişga hali erta.

Abror Zohidov