Nima uçun Saylov kodeksiga zarurat tuğildi?

Qayd etiş joizki, saylov kodeksi loyihasini tayyorlaşda 50 dan ortiq ilğor xorijiy davlatlarning tajribasi örganildi.

Ayni paytda, xorijiy mamlakatlar saylov qonunçiligi va tajribasi tahlili şuni körsatmoqdaki, bugungi kunda 40ga yaqin davlatda, xususan Fransiya, Belgiya, Braziliya, Belarus va Ozarboyjon kabi davlatlarda saylov kodekslari qabul qilingan.

E'tiborli jihati şundaki, sönggi yillarda aksariyat mamlakatlarda, jumladan Çexiya, Rossiya Federatsiyasi, Qozoğistonda saylov qonunçiligini tizimlaştiriş orqali uni yagona kodeks şaklida qabul qilişga bölgan harakat kuçayib bormoqda.

Saylov kodeksi loyihasi jami 5 turdagi muhokama va ekspertizadan ötkazildi. Jumladan, Özbekiston Respublikasi normativ-huquqiy hujjatlar loyihalari muhokamasi portaliga joylaştirildi, fuqarolik jamiyati institutlarining jamoatçilik ekspertizasi, ilmiy ekspertiza, amaliyotçi mutaxassislar, ya'ni saylov komissiyalari va xalq deputatlari mahalliy Kengaşlari ekspertlari örtasidagi qizğin muhokamalardan ötdi. Ularning yakuniga köra 400dan ortiq taklif va mulohazalar kelib tuşdi.

E'tiborli jihati şundaki, ilk bor saylov kodeksi xalqaro ekspertizadan ötkazildi. Xalqaro taşkilotlarning ekspertlari iştirokida 2018 yilning 16-17 noyabr kunlari Buxoro şahrida ötkazilgan xalqaro konferensiyada saylov kodeksi loyihasi yuzasidan kelib tuşgan takliflar atrofliça muhokama qilindi. Yevropadagi xavfsizlik va hamkorlik taşkilotining Demokratik institutlar va inson huquqlari böyiça byurosi, Şanxay hamkorlik taşkiloti, Mustaqil davlatlar hamdöstligi, Butunjahon saylov organlari assotsiatsiyasi, Islom hamkorlik taşkiloti, Yevropa Kengaşining Venetsiya komissiyasi kabi xalqaro taşkilotlar tomonidan kodeks loyihasi örganilib, tavsiyalar berildi, ularning aksariyati inobatga olindi.
Şu asosda tayyorlangan Saylov kodeksi Özbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan imzolandi va rasman kuçga kirdi.

Saylov kodeksidagi asosiy yangiliklar nimalardan iborat?

Barça xalqaro standartlarni özida aks ettirgan saylov kodeksi ikki qism, 18 bob, 103 moddadan iborat bölib, ilgari saylov qonunçiligimizda mavjud bölmagan mutlaqo yangi tartib va qoidalar bilan yanada takomillaştirildi: Xususan:
– Özbekiston Ekologik harakati vakillari uçun Qonunçilik palatasiga maxsus örin ajratiş tartibi bekor qilindi, bunda Qonunçilik palatasidagi deputatlik (150 nafar) örinlari saqlab qolindi;
– saylovçilar yagona elektron röyxatining amal qiliş tartibi qonun darajasida belgilandi, yagona hujjat – saylov byulletenini joriy etiş orqali «saylov varaqasi» bekor qilinib, muddatdan oldin ovoz beriş va saylov kuni ovoz berişda foydalaniş imkoni yaratildi;
– saylovlarni taşkillaştiriş, ötkaziş va natijalarini e'lon qiliş masalalari böyiça jismoniy va yuridik şaxslar murojaatlarini körib çiqiş tartibi joriy etildi; 
– saylovçiga siyosiy partiyalar tomonidan imzolar töplaş jarayonida bir neça nomzodlar yoki partiyalarni qöllab-quvvatlaş uçun imzo qöyiş imkoni berildi;
– saylovçi özi yoqlab ovoz berayotgan nomzodning familiyasi röparasida, öng tomonda joylaşgan böş kvadratga + yoki √ yoxud X belgisini qöyişi mumkinligi belgilandi;
– barçaning tanişib çiqişi uçun uçastka saylov komissiyasining ovozlarni sanab çiqiş haqidagi bayonnoma nusxalarini saylov uçastkasida 48 soatdan kam bölmagan muddatga darhol osib qöyiş tartibi joriy etildi;
– davlat hokimiyati vakillik organlariga saylov paytida saylov okruglarini tuzişdagi saylovçilar sonidagi mumkin bölgan maksimal farq 10 foizdan oşmasligi haqidagi qoida nazarda tutildi;
– uçastka saylov komissiyasi a'zoligiga nomzodlar fuqarolarning özini özi boşqariş organlari, jamoat birlaşmalari, korxonalar, muassasalar va taşkilotlar tomonidan taqdim etilib, bu nomzodlar xalq deputatlari tuman, şahar Kengaşlarining majlislarida muhokama qilinişi hamda tegişli saylov komissiyasiga tasdiqlaş uçun tavsiya etilişi nazarda tutildi;
– Özbekiston Respublikasi Oliy Majlis Qonunçilik palatasi va mahalliy Kengaşlarga saylovlar bir paytning özida ötkazilgan hollarda yagona saylov uçastkasini taşkil etiş közda tutildi;
– Özbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Senati a'zolarini saylaş tartibi qonun darajasida belgilandi;
– barça darajadagi saylov komissiyalari a'zolariga qöyiladigan talablar (yigirma bir yoşga tölgan, örta yoki oliy ma'lumotga, qoida tariqasida, saylovga tayyorgarlik köriş va uni ötkaziş borasida iş tajribasiga ega bölgan, aholi örtasida obro‘-e'tibor qozongan fuqarolar viloyat, tuman va şahar saylov komissiyasining, okrug va uçastka saylov komissiyasining a'zolari bölişi mumkin) mustahkamlandi;
– uçastka saylov komissiyasi a'zoligiga nomzodlar fuqarolarning özini özi boşqariş organlari, jamoat birlaşmalari, korxonalar, muassasalar va taşkilotlar tomonidan taklif etilib, bu nomzodlar xalq deputatlari tuman, şahar Kengaşlarining majlislarida muhokama qilinişi hamda tegişli okrug saylov komissiyasiga tasdiqlaş uçun tavsiya etilişi tartibi belgilandi;
– Markaziy saylov komissiyasi a'zolariga Qonunçilik palatasi deputatlari, Senat a'zolariga nisbatan qöllaniladigan daxlsizlik töğrisidagi qoidalar tatbiq etilişi nazarda tutildi.

Joriy yilgi saylovlar Saylov kodeksi asosida ötkaziladi

Bu yil – saylovlar yili. Joriy yilning dekabr oyida ötkaziladigan saylovlar yangi kodeks asosida yuqori darajada taşkil etiladi va ötkaziladi.
E'tirof etiş kerakki, saylov kodeksi milliy amaliyot, xalqaro va xorijiy tajriba asosida tubdan qayta körib çiqildi. Yagona şaklga keltirilgan tarqoq qonun hujjatlari yangiça ma'no-mazmun bilan boyitildi.

Şu bois, saylov jarayonida oçiqlik va oşkoralikni ta'minlaş uçun aholini mamlakatimizda saylov qonunçiligidagi özgarişlar hamda ularning mazmun-mohiyati va ahamiyati töğrisida keng xabardor etiş oldimizda turgan muhim vazifalardir. 

Ayni damda, joylarda kodeksga kiritilgan yangi qoidalar bilan barça darajadagi saylov komissiyasi a'zolari va işçi guruhlarini yaqindan taniştiriş lozim. Şu bilan birga, kodeks qoidalarini jurnalistlar tomonidan yoritiş böyiça uçraşuvlar, turkum körsatuvlar tayyorlaş ayni muddaodir. Şu bilan birga, saylov jarayonlarini boşqarişning axborot tizimida axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan samarali foydalanişni ta'minlaş ham dolzarb vazifalardan biridir.

Xulosa qilib aytganda, Özbekiston Respublikasi saylov kodeksi mamlakatimizda xalqaro norma va standartlarni hayotga izçil tatbiq etiş, saylovga oid qonunçilik normalarining unifikatsiyasiga, nomuvofiqlik va kolliziyalarning bartaraf etilişiga, eng muhimi fuqarolarning saylov huquqlarini amalga oşiriş va himoya qilişni ta'minlaşga mustahkam huquqiy zamin yaratadi.

Valişer Davlyatov
Qonunçilik muammolari va parlament 
tadqiqotlari instituti boş ilmiy xodimi