Kurdlar kim? Feministlar, IŞIDni yengganlar va bölib taşlangan xalq
|12:58 / 19.10.2019119 34410 min
Kurdlarning harbiy otryadlari IŞID ustidan qozonilgan ğalabada muhim rolni öynaşgandi, ammo hozir amerikaliklar Suriya şimolidan ketişi va Turkiya qöşinlari bu hududga bostirib kirişi tufayli ularning taqdiri xavf ostida qolmoqda.
Kurdlarda ayollar uruşda ham, hokimiyatda ham erkaklar bilan teng huquqlidirKurdlarda ayollar uruşda ham, hokimiyatda ham erkaklar bilan teng huquqlidir
Uruş içida qolgan Suriyada ular hokimiyatni desentralizatsiya tamoyillari asosida (markazlaşgan sistemadan markazlaşmagan sistemaga ötiş), feminizm, ekologiya va ijtimoiy adolat qorişmasidagi mafkura ta'siridagi muxtoriyat tuzişga harakat qilişmoqda.
Bi-bi-si Suriya kurdlari - Yaqin Şarqdagi davlatlar örtasida bölib olingan 30 millionlik xalqning ilğor vakillari haqida hikoya qiladi.
Kurdlar kim?
Iroqning Sulaymoniya şahridagi kurd erkaklari / AFP
Kurdlar - hind-yevropa etnosi, ularning tarixiy vatani Kurdiston hozirgi Iroq, Eron, Suriya va Turkiyaning toğli hududlarida joylaşgan.
Bu hududlarda bugungi kunda jami 30 mln nafar atrofida kurdlar yaşaydi, bu soni böyiça Yaqin Şarqdagi törtinçi eng yirik xalq, mintaqaning öz davlatiga ega bölmagan eng yirik xalqi.
Ular nima uçun kuraşadi?
Kurdlarning aksar qismi - sunniy mazhabiga e'tiqod qiluvçi musulmonlardir, şu bilan birga ularning orasida boşqa mazhablar ham keng tarqalgan.
Şu jumladan, yezidlar - köplab dinlarning elementlari qorişgan e'tiqod.
Bu sinkretik e'tiqod izdoşlari asrlar davomida «iblisga siğinuvçilar» sifatida ta'qib qilib kelingan, musulmon kurdlar tomonidan ham.
Nega kurdlarning öz davlati yöq?
XX asr boşida Yevropadagi derjavalar (superqudratli davlatlar) Usmonlilar imperiyasi hududida mustaqil Kurdiston davlatini tuzişni rejalaştirişgandi. Ammo bu ğoya amalga oşmay qolgan.
AQŞning Tel-Avivdagi elçixonasi oldidagi namoyiş vaqtida kötarilgan kurdlar bayroği / Reuters
Hozirda kurdlar yagona davlat uçun emas, mavjud davlatlar içidagi muxtoriyat uçun kuraşişadi. Suriyada ham, Turkiyada ham kurdlar Iroqdagi millatdoşlari kabi (bu davlatdagi Iroq Kurdistoni muxtoriyati yangi konstitutsiya böyiça keng vakolatlar bilan ta'minlangan) öz özini boşqaruvçi hudud maqomini olişni istaşadi.
Mavzuga oid
Kurdlarning eng köp qismi Turkiyada yaşaydi, turli baholarga köra, Turkiya aholisining 15 foizdan 23 foizgaça bölgan qismi kurdlardir. Bu raqam ösib bormoqda - demografik köpayişdan taşqari, mamlakatning asli kurd bölgan fuqarolari özlarini kurd sifatida identifikatsiyalaşmoqda.
Turkiya ular terrorçiligini aytadi. Çindan ham şundaymi?
«Kurd masalasi» - XX asr mobaynida Turkiyaning asosiy boş oğriği bölib kelgan. Turklar hukumati bunday millat borligini köp vaqt davomida tan olmagan va ularni «toğlik turklar» deb ataşgan.
Kurdlarning huquq va muxtoriyat uçun kuraşidagi hal qiluvçi rolni Abdulla Öjalan bajargan, u 1970-yillarda Kurdiston işçi partiyasiga - siyosiy va jangari taşkilotga asos solgan.
Öjalan avvaliga marksçi-leninçi bölgan, ammo yillar ötib uning qaraşlarida anarxizm va libertar-sotsializm ğoyalari ham paydo bölgan, şuningdek, aksilglobalçilar orasida maşhur bölgan amerikalik faylasuf Myurrey Bukçin asarlarini örgangan. Bularning barçasi ham Turkiyadagi, ham Suriyadagi kurdlarning elita tabaqalari tarkibini özgartiradi: ular jamiyatning quyi qatlamlari tomonidan qöllab-quvvatlanadi.
Kurdiston işçi partiyasining harbiy maşğuloti, 2007 yil, Iroq / AFP
Kurdiston işçilar partiyasi Turkiyada, AQŞda va Yevropaning qator davlatlarida terrorçi taşkilot sifatida tan olingan. Turkiya prezidenti Rajab Toyyib Erdöğan Suriyadagi kurd harbiy bölinmalari Kurdiston işçi partiyasi tomonidan boşqarilişini va ular ham terrorçilar hisoblanişini ta'kidlab keladi.
Ammo ekspertlarning hisoblaşiça, Suriya kurdlari KIPga böysunişmaydi, kamida töğridan-töğri aloqa yöqligi aytiladi.
«Suriyadagi vaziyat haddan taşqari oğir, uni KIP rahbariyatining Iroq şimolidagi Kandil toğlarida joylaşgan qarorgohidan turib boşqarib bölmaydi», - deydi Vaşingtondagi Yaqin Şarq instituti ilmiy xodimi Guney Yildiz.
Kurdlar partiyalari va otryadlari byurokratik tuzilişiga köra emas, mafkuraviy jihatdan gorizontal harakatlar sifatida bir-biriga boğlangan, deydi Berlindagi Transmintaqaviy tadqiqotlar forumining madaniy antropologi va ilmiy xodimi bölgan Yektan Turkyilmaz.
«Heç qanday markaziy qömita yöq - bu oksimoron bölgan bölardi, çunki tarmoq hokimiyatni markazsizlaştiriş tamoyili ustiga qurilgan», - deydi Turkyilmaz.
Kurdlar Suriyada nima uçun kuraşadi?
Suriya şimoli-şarqida taxminan 1,5-2 mln kurd yaşaydi. Ammo ularning huquqlari rasmiy Damaşq tomonidan doimiy ravişda inkor etib kelingan, çunki Suriyani boşqaradigan yagona arab davlati tuziş ğoyasi bayroqdori bölgan Baas partiyasi arab millatçiligi mafkurasidan çekinmaydi.
Suriya rejimi hatto mintaqaning köplab xalqlari orasida tarqalgan Navröz bayramini nişonlaşni ham çeklab qöygan.
Fuqarolik uruşi boşlangaç Damaşq va kurdlar munosabatlari yaxşilana boşladi. Kurdlar Asadga qarşi harakatlarga qöşilmadi, öz navbatida Suriya armiyasi ham kurd otryadlari nazorat örnatgan şimoli-şarqdagi hududlarga bostirib kirmadi.
Suriyaning Al-Qamişli şahrida çiqiş qilgan Rojava orkestri /AFP
Bu yaqinlaşuv finali Rossiyaning Xmeymimdagi bazasida Suriya hukumati va kurdlar örtasidagi kelişuv bitimi böldi. Kurdlar taklifi bilan Suriya armiyasi Rossiya harbiylari hamrohligida mamlakat şimoliga, Turkiya va uning ittifoqçilari hujumiga qarşi jönatildi.
«Erdöğan ikki kun içida Rossiya yillar davomida qila olmagan işni qildi», - deydi Bi-bi-siga Rossiya fanlar akademiyasi şarqşunoslik instituti ilmiy xodimi Konstantin Truyevsev.
Kurd muxtoriyati qanday taşkil qilingan?
2012-2013 yillarda kurd otryadlari Suriya şimoli-şarqidagi katta hududni qölga kiritişdi. Hozir ular mamlakatning törtdan bir qismini nazorat qilişadi. 2014 yilda ular özini özi boşqariş organlarini tuzişgan, bu avvalboşdan milliy muxtoriyat uçun asos sifatida körilgan.
Suriya şimoli-şarqida muxtor hudud tuzilgani e'lon qilinişi / AFP
Vaqt ötişi bilan arablar, turkmanlar, ossurlar va armanlar yaşaydigan hududlar ham kurdlar boşqaruviga ötdi. Natijada Suriya Şimoliy-Şarqiy muxtoriyati (Rojava) ma'muriyati faqat kurdlarni emas, hududdagi barça xalq vakillarini öz xalqi deb hisoblaydi.
Bu muxtoriyatda hokimiyatning har bir organida - mahalliy kengaşlardan tortib hududiy rahbariyatlarga qadar - hamraislarga ega, bu lavozimlardan birini albatta ayol kişi egallaydi. Ma'muriyat rahbarligida ayni vaqtda arab Mansur Selam va kurdlar vakili Ilham Ahmad (ayol kişi) turibdi.
Suriya kurdlarining demokratik ğoyalari muxtoriyat hududida köpxotinlikni taqiqlaydi; kurd ayollari IŞIDga qarşi janglarda ham qatnaşişdi.
«Ular muvaffaqiyat bilan ham siyosiy tuzilmalarni qurişdi, ham qurolli kuçlarni taşkil etişdi», - deydi Konstantin Truyevsev.
AQŞ va Rossiya bilan muzokaralarni kim olib boradi?
Suriya kurdlari nomidan jahondagi yirik davlatlar bilan muzokaralarni Suriya demokratik kuçlari (SDF) - AQŞ tomonidan qurollantirilgan va qöllab-quvvatlanib kelingan, kurdlar, arablar, ossurlar va mamlakat şimoli-şarqidagi boşqa xalqlardan tarkib topgan harbiy tuzilma qömondoni, general Mazlum Abdi olib boradi.
Abdi - Suriya şimolidagi Kobani şahrida tuğilgan. U öz vaqtida Kurdiston işçi partiyasida ta'lim olgan va partiya yetakçisi Abdulla Öjalan bilan döstlaşgan.
Kurd otryadlari qömondoni general Mazlum Abdi, u jahon derjavalari bilan muzokara ötkazadi /AFP
Lekin bu öz vaqtida amerikalik senatorlar Jon Makkeyn va Lindsi Gremga Suriyaning ozod etilgan şaharlariga general Mazlumning mehmonlari sifatida taşrif buyurişiga xalal bermagandi.
Aynan KIP va Öjalan bilan aloqalari tufayli Turkiya Abdini terrorçi deb hisoblaydi.
Nima uçun kurdlar AQŞ ittifoqçisiga aylangan?
Çorşanba kungi matbuot anjumanida AQŞ prezideni Donald Tramp ikki marta kurdlar jang qilişni bilişi haqida gapirib ötdi. Bu ertak emas. Çindan ham, AQŞ rahbarligidagi koalitsiya IŞID bilan janglardagi muvaffaqiyatlari tufayli kurdlarga işonç bildirişgandi.
Amerikaliklar IŞIDga qarşi kuraş boşlagaç, AQŞ aviatsiyasi hamkorligida quruqlikda terrorçilarga qarşi jang olib bora oladigan ittifoqçilarni qidirişgandi.
Kurdlar bu borada eng umidli va işonçli ittifoqçi bölib çiqdi. Öz navbatida aviatsiya va artilleriya kuçlariga ega bölmagan kurd otryadlari uçun ham bu taktik bilimlarga ega bölgan bunday harbiy alyans manfaatli edi.
Aynan kurd otryadlari Raqqani ozod etiş va Suriyada jangarilar xalifaligiga barham berişda koalitsiya tarkibida asosiy işni bajargan quruqlikdagi kuçlar bölgandi.
Kurdlar va Rossiya
Kurdlarning Rossiya bilan munosabatlari ötgan asr boşlariga borib taqaladi - Birinçi jahon uruşi vaqtida barzoniylar uruğiga mansub bölgan otryadlar Rus imperatori armiyasiga qöşilgan, deydi Bi-bi-siga Konstantin Truyevsev.
Iroq Kurdistonining birinçi prezidenti Ma'sud Barzoniy Moskvada ösgan / AFP
Ikkinçi jahon uruşi vaqtida sovetlar Eronni okkupatsiya qilişi oqibatida kurdlarning Mexabad Respublikasi tuzilgandi, ammo sovet askarlari ketgaç, 1946 yilda Eron şohi bu davlatni yöq qiladi.
Mexabad harbiy kuçlariga boşçilik qilgan general Barzoniy SSSRga qoçib boradi, u bu yerda 1958 yilgaça yaşaydi va keyin Iroqqa keladi. Uning öğli Ma'sud Barzoniy 2005 yilda Iroq Kurdistoni muxtoriyatining birinçi prezidentiga aylanadi.
«Men 1986 yilda Ma'sud Barzoniy bilan uçraşganimda, u Moskvada yaşagani va mahalliy bolalar bilan futbol öynaganlarini eslaşi haqida aytib bergandi», - deydi Truyevsev.
Şarqşunosning sözlariga köra, Moskva hamişa kurdlar bilan aloqalarni qöllab-quvvatlaydi. Rossiya Suriyadagi nizoga aralaşgaç, rossiyalik diplomatlar kurdlar va Damaşqni keliştiriş uçun harakat qilib kelişadi.
Rasmiy Moskva Suriya Kurdistonida hukmron bölgan, aholining 80 foizidan ortiği tomonidan qöllab-quvvatlanadigan Demokratik ittifoq hamraislari bilan aloqa örnatgan.
Ammo rossiyalik harbiylarning bir qismida AQŞ bilan ittifoq tuzgani uçun ularga işonçsizlik mavjud, deya qöşimça qiladi Truyevsev.
