«Migrantni tuhmat bilan qamab yuboriş oson» – yurist Rossiya huquq tizimi va muhojirlar haqida
|21:10 / 15.02.202031 58313 min
«Rossiyadan muhojirlarni çiqarib yuboriş bilan boğliq sudlar odatda 2-3 daqiqa davom etadi. Rossiyalik fuqaro bir jinoyat uçun 5 yilga qamalsa, Özbekiston fuqarosi xuddi şu qilmişi uçun maksimal muddat olib, 10 yilga qamaladi», deydi Rossiyada işlayotgan muhojirlar işlari böyiça huquqşunos Botirjon Şermuhammad.
Migrant.mobi huquqiy portali yuristi Botirjon Şermuhammad Kun.uz muxbiri bilan suhbatda Rossiyadagi mehnat migrantlari duç kelayotgan muammolar, Rossiya sud-huquq tizimida migrantlar masalalari qanday körib çiqilişiga doir fikrlarini bildirdi.
«Umuman olganda, Rossiyadagi muhojirlarning muammolari köp. Ularni huquqiy jihatdan eng himoyalanmagan qatlam desak ham böladi. Buning sabablari bir neçta:
tilni yaxşi bilmaslik;
huquqiy bilimlarining yetişmasligi;
ularga taqdim etiladigan davlat himoyaçilarining kamligi kabilar şular jumlasidan.
Aslida, Rossiyaning sud va qonunçilik tizimida muammo bor. Ya'ni rus fuqarolarining ham tuhmat yoki boşqa bir holatlar vositasida qamalib ketiş hollari uçrab turadi. Misol uçun, jurnalist Golunov voqeasini yodga oliş kifoya. Heç qanday aybi yöq jurnalistga narkotik moddalarni solib qöyişib, qamaşga urinişdi, faqatgina jamoatçilik va jurnalistlar talabi bilan qöyib yuborildi. Uning örnida oddiy odam bölganida qamalib ketişi mumkin edi.
Bunga öxşaş holatlar köp. Bunga asosiy sabab – Rossiya IIV tizimida sobiq ittifoqdan qolgan içki işlar xodimlari faoliyatini baholaş tizimi. Jinoyatçilikka oid statistika ma'lumotlarida, ötgan yilning şu davriga nisbatan şunçaga kamaydi, deyiladi.
Misol uçun, ötgan yilda 10ta odam öldiriş bilan boğliq jinoyat sodir etilgan bölsa, bu yil yakuni böyiça bu raqamni keskin kamaytiriş yoki köpaytirib yuboriş mumkin emas. Köpaysa, rahbariyatdan yaxşi işlamayotgani uçun tanbeh eşitadi, kamaysa, kelasi yilda bu jinoyat bilan boğliq raqam ortib ketsa, yana tanbeh eşitadi.
Şu bois, ular sun'iy ravişda jinoyatçilik bilan boğliq raqamlarni ötgan yildagidan yaxşiroq qilib, uşlab turişga harakat qilişadi. Masalan, 2019 yilda 5ta ma'lum bir jinoyat qayd etildi. 2018da 10ta edi. Yetmayotgan 2-3ta jinoyatni qayerdan oladi? Jinoyatçilikni sun'iy yaratadi, bunda eng qöl keladigani – migrantlardir. Ya'ni migrantlarning tilni bilmasligi, advokati yöqligidan foydalangan holda ayrim hujjatlarga imzo qöydiriş holatlari ança köp.
Mavzuga oid
Mana yaqinda bölgan bir voqea. 11 oy avval bir tanişimizni uşlaşgan. Menga qönğiroq qildi. Biz ertasi kuni yetib borgunimizça, davlat tomonidan tayinlangan advokat iştirokida ilk suriştiruv işlarini olib borgan. Savollar bergan, böyniga olganiga doir imzo qöydirgan. U bola rusçani yaxşi bilmaydi, ammo imzo qöygan tilxatida men rus maktabida öqiganman, tarjimon kerak emas, deya qayd etilgan. Özidan sörasak, tuşunmaydi ham, xabari ham yöq.
Muammo nimada? Muammo şundaki, himoyaçi ham ta'kidlaganidek, birinçi körsatmalarning ahamiyati katta. Sud öşa birinçi körsatmalarni köproq inobatga oladi, yaxşiroq advokat bilan keyingi bergan körsatmalaringiz e'tiborga olinmaydi. Rossiya sud-huquq tizimida mana şunday muammolar juda köp uçraydi. Bu-ku jinoiy sudlar haqidagi gaplarimiz.
Deportatsiya bilan boğliq ma'muriy sudlarda ham ahvol şu. Mamlakatdan çiqarib yuboriş bilan boğliq sudlar odatda 2-3 daqiqa davom etadi. 10-15 nafar migrantni olib kelişadi. Ba'zida, ular sud zalini körişmaydi ham. 5-10 daqiqada sud qarorini tayyorlab berib yuborişadi.
Işni körib çiqib, nima bölganini aniqlaş yöq. Tarjimoni bormi, tilni biladimi, bu bilan ham işi yöq», – deydi huquqşunos.
– Migrantlar nomusga tegiş, zörlaş, nomusga tajovuz qiliş yoki öğrilik, yo bölmasa giyohvand moddalar bilan savdo qiliş kabi öta oğir jinoyatlarda gumonlanişi köp uçramoqda. Siz bu jinoyatlarni özlari keskin rad etgan gumonlanuvçilar bilan körişib, suhbatlaşganmisiz?
– Albatta. Menga har ikki kunda bir qaysidir mehnat muhojiri şunga öxşaş jinoiy iş böyiça qönğiroq qiladi. Biz advokat emasmiz, jinoiy işlarda tergov jarayonida iştirok etiş huquqimiz yöq. Biz faqat sudda qatnaşa olamiz, tergov-suriştiruv jarayonlarida emas. Qönğiroq qilganlarning aksariyati rus tilini yaxşi bilmaydi, ularga özbek tilini yaxşi tuşunadigan advokat kerak böladi.
Oxirgi paytlar migrantlarni oğir jinoyatlarda ayblaş juda köpaydi. Özimizning qişloqdan bölgan bir vatandoşimiz 12 yilga qamalib ketdi. U mahalliy ayolga uylangan edi. U ayolning avvalgi turmuşidan bir qizi bölgan. Eri bilan munosabati buzilib turgan vaqtda, qizining nomusiga tegişga tajovuz böldi, deya tuhmat qilgan, oqibatda 12 yilga qamaldi.
Şu bilan birga, Rossiyaning ayrim hududlarida prokuratura yoki politsiyada qarindoşi borlarning işi osonlikça hal böladi, noqonuniy bölsa ham. Şuning uçun men bir neça marotaba maslahat berdimki, bunday işlarni mahalliy hokimiyat ta'sir körsata olmaydigan boşqa hududlar, masalan, Moskvada köriş kerak.
– Nega endi öta oğir jinoyatlar migrantlar zimmasiga yuklanmoqda?
– Çunki öta oğir yoki oğir jinoyatlarni Rossiya fuqarosi zimmasiga qöyiş qiyin. Tilni biladi, advokat oliş imkoniyati bor. Buni isbotlaş, turli dalillarni körsatiş talab etiladi.
Bizdan kelgan migrantlarning böyniga qöyiş esa ança osonroq. Şuning uçun statistikani töğrilaş maqsadida bunday holatlar köp uçrayapti. Rossiya politsiyasi jinoyatçilik va huquqbuzarliklar profilaktikasi bilan emas, köproq statistika uçun işlayapti.
Yaqinda bir vatandoş ayol bilan gaplaşib qoldik. Uning aytişiça, eri tuhmat bilan 12 yoki 15 yilga qamalgan. Keyinçalik, öşa tuhmatni qilgan rus ayoli özbek ayolga qönğiroq qilib, uzr söragan, bu uyuştirilgan edi, deb tan olgan. Ammo, bir özbek yigiti uzoq muddatga qamalib ketmoqda.
Endi bunaqa işlar tuhmat bilan yoki birorta materialni boşqa bir migrantning böyniga qöyiş bilan böladi-da, boşqa varianti yöq. Mana oddiy jurnalist Golunov işi bunga yaqqol misol.
Aslida, öşa mulozimlarga qarşi jinoyat işi qözğatilişi talab etiladi, ammo ular işdan böşatildi, xolos. Rossiyada bunday holatlar juda köp, hatto öz fuqarolariga nisbatan ham mana şunaqa uyuştirişlar yetarliça uçraydi. Aytmoqçi bölganim, Rossiyaning aksariyat aholisi öqimişli bölgan jamiyat uçun bunday holatlar köplik qiladi. Ular bundan voz keçişlari kerak.
Bu yerda yana bir narsa borki, rossiyalik fuqaro ayni jinoyat uçun tilni bilgani, yetarli himoyaga ega bölgani bois, 5 yillarga qamalsa, özbekistonlik fuqaro xuddi şu qilmişi uçun maksimal muddat oladi, ya'ni 10 yilga qamalganlar bor. Mayda işlar sababli qamalib ketganlar ham köp.
– Aslida, sud jarayonida, tergovda, dastlabki suriştiruv vaqtida yozilgan narsalarni çiğiriqdan ötkaziş talab etiladi. Ammo yuqorida birinçi bergan körsatmasi muhim rol öynaydi, dedingiz. Bu sud hokimiyatiga ijro organlari, xususan, IIV idoralaridan bosimni anglatadimi yoki sudning mustaqil emasligini namoyon etadimi, nimani bildiradi?
– Bu yerda, köproq, mahalliy hokimiyat bilan özaro yozilmagan kelişuvlar bölsa kerak, deb öylayman. Ya'ni men sening işingni qaytarmayman, statistikangni buzmayman, sen mening ustimdan şikoyat yozmaysan qabilida.
Bu kabi holatlar bizda ham bölgan ilgarilari, hozir bilmadim. Biz köproq ma'muriy işlarda iştirok etganmiz. Sudlarda politsiya xodimi nimani yozib bersa, şunga işoniş bor. Qölida oltita patenti bor, iş gaplaşişga borgan joyida rasmga olib, işlayapti, deb mamlakatdan çiqarib yuborişni sörayapti. Biz, migrantning işçi kiyimida emasligiga e'tibor qaratyapmiz, örganiş zarurligini sörayapmiz. Bir xonaga odam kirsa, işlayotgan bölib qolmaydi, deyapmiz.
Bilasizmi, Moskva ma'muriy sudlarida bir xil iş böyiça ikki xil qaror çiqarilgan holatlar ham köp. Bir masala böyiça ma'lum bir sud çiqargan qaror boşqalarida ham takrorlanişi kerak. Davlatda bir xil turdagi işlar böyiça bir xil munosabat bölişi şart.
– Özbekiston va Rossiya hukumatlari Rossiyada jinoyat sodir etib qamalganlarni Özbekistonga qaytariş masalasida muzokaralar olib borayotganini eşitdik. Bu qançalik töğri böladi?
– Endi, mening fikrimça, Rossiya qamoqxonalarida saqlanayotgan vatandoşlarni Özbekistonga köçiriş yaxşi böladi. Birinçidan, bu yer qarindoşlariga uzoq. 5-10 yil qamalganlarni yaqinlari kelib, körib ketiş imkoni yöq bu yerda.
Bundan taşqari, tuhmat bilan qamalganlar, ularning işini qayta körib çiqiş, amnistiya qöllaş imkoniyatlari böladi. Rossiyada juda kam amnistiya e'lon qilinadi. Özbekistonda esa köp sabablar bilan amnistiya e'lon qilinyapti.
Qolaversa, hali aytganimdek, yaqinlari borib holidan xabar olib turişiga qulay böladi. Siz aytayotgan şartnomani körib çiqdim. 2016 yil may oyida Rossiyaning ozodlikdan mahrum qiliş joylarida saqlanayotgan fuqarolarni özaro almaşiş töğrisida şartnoma tuzilgan ekan. Lekin hozirgaça bu parlamentlar tomonidan ma'qullanmagan, ratifikatsiya qilinmagan. Yaqinda, 4 yil böladi.
Albatta, bunda ayrim jinoyatlar Rossiyada jinoyat sanalsa, Özbekistonda jinoyat hisoblanmaydi. Ularning qöyib yuborilişi ehtimoli bor. Olib ketiş xarajatlari bor. Ammo, şu örinda, şaxsiy fikrim, Rossiyada ötirganlarning 50 foizi nohaq ötiribdi. Advokat yordami yetarli bölmagan, tarjimon bölmagan, bilmasdan imzo qöyib yuborib, qamalib qolganlar bor.
Mana, Taşqi mehnat migratsiyasi agentligi huzurida migrantlarga yordam beradigan maxsus jamğarma taşkil etildi. Migrantlar olib ketilyapti, kömak berilmoqda. Ammo, heç kim migrantlar bilan boğliq jinoyat işlari bilan şuğullanmayapti.
Özbek tilini yaxşi bilgan, davlat tomonidan tayinlangan biror advokatni tanimaymiz. Bizga öxşagan yuristlar ma'muriy, fuqarolik işlari bilan şuğullanadi, xolos. Çunki jinoyat işlari bilan şuğullaniş uçun yurist Rossiya fuqarosi bölişi kerak.
Biz Rossiya fuqarosi bölgan, tajribali advokatlar bilan işlaşimiz lozim. U özbek tilini bilmasa, yaxşi biladigan tarjimon bilan ta'minlab, u özbek fuqarolarining jinoyat işlari bilan şuğullanişi kerak. Bepul emas, pulga bölsayam, işonçli, öz işini puxta biladigan advokatlar topişimiz talab etiladi. Afsuski, bu yönalişda heç qanday iş qilinayotgani yöq.
– Migrantlar jinoyatçiligi bilan boğliq muammolarning oldini oliş, bartaraf etiş va kelgusida özbekistonlik migrantlar örtasida jinoyatçilikni kamaytiriş böyiça qanday takliflarni bergan bölar edingiz? Nimalar qiliş kerak?
– Endi, profilaktika – qiyin masala. Kompleks yondaşuvni talab qiladi. Migrantlarimizdan iltimos qilardimki, barçamiz nima bölganda ham mehmondamiz, özimizning Özbekistonda qiladigan erkaliklarini qilmasin. Alkogolli içimliklar içib, töpolonlar qiliş, buning ortidan özaro muştlaşiş kabilar. Bu yerga, işlagani, oilamizga pul yuborgani keldikmi, şuni qilib qaytiş kerak. Özbekistonda bölsa, advokat yollaş mumkin.
Mana, yoş yigitlar köp kelyapti. Köpining oilasi yöq. Yoki yangi uylangan, oilasi Özbekistonda. Bu yerga kelib, özimizda bölmagan şaroitga tuşyapti. Kiyiniş, yuriş-turiş, muomalada. Şu sababli ayollar bilan boğliq muammolar köp bölyapti. Buning ortidan nomusga tegiş, tajovuz qiliş kabi jinoyatlar bor, haqiqatda sodir etilganlari ham köp.
Rossiyadagi biror ayol kişi senga yaxşi gapirsa, bu sen bilan birga bölaman, deganini anglatmaydi. Bu yerdagi muhit, tarbiya şunaqa, bizdan farq qiladi. Ayollar bilan munosabatlarda juda ehtiyot böliş lozim.
Bundan taşqari, davlatimiz tomonidan, diplomatik vakolatxonalar tomonidan huquqiy yordam va tuşuntiriş işlari yölga qöyilsa, yaxşi bölardi.
Muammo şundaki, biz davlat taşkilotlarini köp tanqid qilamiz. Töğri, davlat taşkilotlari köp foydali işlar qilayotgan bölişi mumkin, ammo ularda tarğibot doim oqsaydi, özlarining qilayotgan yaxşi işlarini ham körsata olmaydi. Buning sababi kadrlar yetişmasligidami, bilmadim, eski tizimda qolişgan.
Televideniyega borişadi, qandaydir roliklar qöyişadi, roliklar ham eskiça usulda olingan, odamlarga zerikarli. Köproq internetdan foydalaniş kerak, yoşlarga çiqiş lozim. Yoşlar qiziqadigan platformalar, mana bugungi kunda Instagramga çiqişsin. Qisqaroq, qiziqarliroq qilişsin. Yoşlar hurmat qiladigan, ularga ta'sir qila oladigan insonlar, blogerlar bor, şular orqali tarğib qilsin. Blogerlarni öziga duşmandek körmasdan, şunday tarğibot işlarida foydalanişsin.
Tarğibot sifatli emas. Öşa bergan flayerlarida ham ma'lumotlar juda ham rasmiy qonuniy, ya'ni (oddiy fuqaro uçun) tuşunarsiz tilda. Biz aytardikki, şu matnlarni ekspertlar körib bersa. Masalan, registratsiya (röyxat)ga tur deyapti, unga qanday turadi, bu yerdagi şaroitlar qanaqa?
Roliklarda ham, ma'lumotnomalarda ham şu yerdagi şaroitlardan kelib çiqqan holda maslahat beriş kerak. Bölmasa, u narsalarga bekorga pul sarflagani qoladi, xolos.
