– Valijon, O‘zbekistonning Jahon savdo tashkilotiga a'zo bo‘lishi ancha oldin e'lon qilingan edi. Bu jarayon nima uchun kechikib ketdi, deb o‘ylaysiz? Tashkilotga a'zo bo‘lish talablari yuqori bo‘lgani uchun O‘zbekiston buni bajara olmayaptimi yoki masalaning boshqa omillari bormi, sizningcha?
Valijon TO‘RAQULOV, Inha Universiteti xalqaro savdo bo‘yicha doktoranti (Janubiy Koreya):
— Bugungi kun uchun juda dolzarb bo‘lgan va javobi o‘zimizni ham qiziqtirayotgan savol berdingiz. Odatda ilmiy ishlar qilinayotganda bir davlatning holatini o‘rganish uchun shu davlatga o‘xshagan boshqa bir davlatning holati o‘rganilsa, bu davlatga ham tatbiq qilish mumkin bo‘ladi. Nega Qozog‘istonning Jahon savdo tashkilotiga qo‘shilishi uchun 19 yil ketdi, degan savolni qo‘yib, ilmiy ish qilganimda ba'zi bir sabablar yuzaga chiqdi va shu sabablarni hozir O‘zbekiston uchun ham ko‘rsatish mumkin.
Birinchi sabab, bilasiz, 1994 yili O‘zbekiston JSTga a'zo bo‘laman deb ariza bergan. 1996 yili Qozog‘iston va Qirg‘iziston ariza bergan. 1998 yilda — atigi ikki yil ichida Qirg‘iziston JST chiptasini qo‘lga kiritdi. 1998 yilda rublning qadrsizlanishi kuzatilgan. Osiyo, ayniqsa, Sharqiy Osiyo — Koreya tomonlarda katta moliyaviy inqiroz bo‘lgan. Shularning natijasida, hammasi yig‘ilib-yig‘ilib, aynan Qirg‘iziston JSTga a'zo bo‘lgandan keyin qandaydir bir yomon iqtisodiy natijalarga olib kelgandek bo‘lib qoldi. Ya'ni, Qirg‘iziston bu tashkilotdan ko‘p foyda olmadi, degan xulosa barcha O‘rta Osiyo davlatlarida paydo bo‘ldi.
1994 yiliyoq ariza topshirgan uchun O‘zbekiston, Tojikiston — hammasining shashti qaytdi. Demak, ozgina kutamiz, ozgina vaqt kerak ekan, deb o‘ylashdi. Mana shu vaqt, afsuski, Qozog‘iston uchun 19 yilga teng bo‘ldi. O‘zbekiston uchun esa hali ham tugagani yo‘q. Qirg‘iziston JSTga a'zo bo‘ldi, lekin iqtisodiy jihatdan gullab-yashnab ketgani yo‘q, degan sabab yuzaga keldi.
Ikkinchidan, 2006 yilda Qozog‘iston yana a'zo bo‘lamiz deb o‘z harakatlarini boshlagan. Lekin Rossiyaning orzusi Qozog‘istonga to‘sqinlik qilib qo‘ygan.
Bu orzu qanday edi? Rossiyaning orzusi oldingi sovet davlatlari bilan birgalikda savdo blokini hosil qilish edi. O‘z o‘rnida, Qozog‘iston uch tomonning orasida qolib ketdi. Bir yoqdan asosiy savdo sheriklaridan biri Xitoy, boshqa yoqdan Yevropa va tepadan Rossiya.
