Sardoba fojiasi: «Asr öpirilişi» aybdorlari suvdan quruq çiqa olmasligi şart
|23:48 / 06.05.2020262 02712 min
2017 yili «Axborot» dasturida «asr qurilişi» deb e'tirof etilgan «Sardoba» suv omborida şu yil 1 may kuni «asr öpirilişi» röy berdi va hammayoqni suv bosdi. Suv omborda öpirilgan tuproq köproqmi yo ömarilgan pullarmi, hali buni aniqlaştiriş kerak böladi, toki uni qurganlar suvdan quruq çiqa olişmasin.
Ayni damda eng xijolatlisi — özimiz qolib, qöşni Qozoğistonda ham odamlarning uyini suv bosib turibdi. Sirdaryoda xavfli hududlardan 90 mingga yaqin kişi evakuatsiya qilingan bölsa, Qozoğistonda 31 mingdan ziyod aholi öz turar joyini tark etişga majbur böldi. Albatta, hali özimizda hamma ham yordam ololmas, ammo Qozoğistonga yetkazilgan ninadek zarar uçun ham tovon puli tölab berilsa kerak.
Dastlab suv ombori töğoni devori buzilişiga kuçli şamol va kuçli yomğir sabab bölgani aytildi. Özbekistonda har yili bahor faslida jaladan söng u yoki bu qişloqlarda, hatto şaharlarda suv toşqinlari yuzaga kelişi kuzatiladi. Köpçilik bu safargi hodisaga ham boşida ana şunday ahamiyat bilan qaragani rost. Lekin köp ötmay oqibat nihoyatda ayançli ekani ma'lum böla boşladi: suv toşqiniga aslida turmagan şamol va yoğmagan yomğir mutlaqo aloqador emasligi ham, 4 kişi halok bölib, 1 kişi bedarak yöqolgani ham, soğ uyning özi qolmagani ham…
Foto: Prezident matbuot xizmati
Suv ombori qurilişi
«Sardoba» suv ombori Janubiy Mirzaçöl kanalining markaziy tarmoği oqib ötgan hududda barpo etilgan, quriliş işlari 2009 yilda boşlanib, 2017 yilda yakunlangan.
Uni qurişdan maqsad Sirdaryo va Jizzax viloyatlari ekin dalalarini suğoradigan suv bilan ta'minlaş, keyinçalik bu yerda mini-GES ham barpo etiş bölgan (Taqdirning öyinini qarangki, suv omborida mini-GES uçun tamal toşi qöyilgani haqidagi xabarlardan 10 kun ötmasdan uşbu texnogen falokat yuz berdi).
Suv siğimi qariyb 922 mln metr kub bölgan «Sardoba» suv ombori qurilişi «Özbekiston temir yöllari» AJ qoşidagi «Öztemiryölqurilişmontaj» korxonasi boşçiligida olib borilgani ma'lum qilinmoqda.
Suv sathi balandligi 28,8 metr bölgan va 404 million AQŞ dollari evaziga barpo etilgan suv ombor endi qança zarar keltirgani ma'lum emas.
Yuzasi 67,4 km² bölgan suv omboridan oqib çiqqan suv qariyb uç barobar kattaroq yuza - 175,29 km² joyda toşqin hosil qilib turibdi.
Foto: t.me/makarenko_channel
Mavzuga oid
Öpirilişga nima sabab bölgan?
Google Earth arxiviga murojaat qilib, «Sardoba» suv omborining qurilişi tarixiga e'tibor qilinsa, öşa «suv urib ketgan 6-piket» deb atalayotgan joy eng sönggi bosqiçda bunyod etilgani, u yer eng xavfli uçastka ham emasligi, suv omborning eng sayoz joylaridan biri ekani oydinlaşadi (sputnikdan tuşirilgan sönggi fotosuratlardan körinmoqdaki, suv omborining çuqurroq qismlarida hali ham suv saqlanib turibdi).
Foto: 2015 yil 25 aprelda koinotdan tuşirilgan fotosurat. 6-piket barpo etilayotgan çoğda suv omborning bir qismida suv töplaş boşlangan.
«Sardoba» suv omborining dambalari gruntli kötarma şaklida barpo qilingan. Yurtimizda toğ yon bağirlarida emas, tekislikda barpo etilgan suv omborlarda bunday kötarmalardan azaldan foydalanib kelinadi.
Biroq, suv bosimi tuproqni yuvib ketmasligi uçun Sardobada barça işlar risoladagidek amalga oşirilganmikan? Çunki ijtimoiy tarmoqlarda öşa öpirilgan 6-piket hududida ançadan buyon suv oz-ozdan sizib, nam bölib turgani haqida yozişmoqda.
Yurtimizda gruntdan töğonlar barpo etiş böyiça yagona quriliş me'yorlari qoidalari qabul qilingan. U Özbekiston Respublikasi Arxitektura va quriliş davlat qömitasi raisining 1998 yil 20 martdagi buyruği bilan SNiP 2.06.05-84 örniga qabul qilingan QMQ 2.06.05-98 dir.
Albatta, suv omborining şimol tarafdagi suv çiqadigan va kuçli bosimli suvni tutib turadigan qismi barça şart va talablarga rioya qilib qurilgan bölişi kerak. Biroq, taxmin qiliş mumkinki, aynan bosim nisbatan kamroq bölgan (1), sayoz (2) va eng oxirida (3) barpo etilgan qismida (6-piket) tuproqni şibbalaş işlari, dambani suv ötkazmaydigan, ziç holatda barpo etiş quriliş taşkiloti tomonidan nihoyatda ölda-jölda bajarilgan.
Öpirilgan joy yaqinida baliqçilik xöjaliklari faoliyat körsatgani sababli fojiaga ularning ham ta'siri bölgani tekşirib körilişi kerak.
Ijtimoiy tarmoqlarda köpçilik yoppasiga «Özgidroenergo» AJ rahbari Abduğani Sanginov va uning qarindoşlarini ayblaşga tuşib ketdi. Emişki, «Sardoba» suv ombori şu insonning bevosita rahbarligi ostida barpo etilgan. Şu yil aprel oyida tamal toşi qöyilgan va kelgusi yilning iyul oyida işga tuşirilişi kerak bölgan 10,7 MVt.lik «Sardoba» GES esa Sanginovning öğli Islom Abdurahmonov rahbarlik qilayotgan «TÖPALANG HPD HOLDING» MÇJ tarkibidagi «Topalang HPD irrigation systems» UK tomonidan qurilayotgani ham buni isbotlaydigandek.
Xöş, çindan ham «Sardoba» suv ombori qurilişida A.Sanginov bevosita aloqador firma yo taşkilotlar iştirok etganmi? Iştirok etgan!
«Özbekgidroenergo» AJ matbuot xizmatiga köra, öşa vaqtda 10 subpudratçi içida «Rezaksoy suv quriliş» MÇJ (hozirgi nomi – «Töpalang Water Construction» MÇJ) tomonidan işlar olib borilgan, biroq bajarilgan işlar öpiriliş sodir bölgan hududdan boşqa joyda bölgan.
Ma'lumot uçun, Abduğani Sanginov 2017 yilning may oyida, «Sardoba» suv ombori oçilganidan söng yangi taşkil etilgan «Özgidroenergo» AJga rahbar etib tayinlangan.
Quriliş vaziri Botir Zokirov, «Özgidroenergo» AJ raisi Abduğani Sanginov va prezident Şavkat Mirziyoyev Sardoba suv omborida. 2020 yil 2 may. Foto: Prezident matbuot xizmati.
Sanginovlar oilasiga tegişli «Rezaksoy suv quriliş» MÇJ 2003–2010 yilda Namangan viloyati Çust tumanidagi «Rezaksoy» suv ombori qurilişini olib boradi. Şundan söng taşkilot «Sardoba» suv ombori qurilişiga ham qöşiladi.
Foto: Çust tumanida 2003 yilda qurilişi boşlangan va foydalanişga topşirilgan Rezaksoy suv ombori
Abduğani Sanginov rahbar bölgan «Özgidroenergo» AJ matbuot xizmati Sanginovlarning öpirilgan joyga aloqasi yöqligini ma'lum qilmoqda. Lekin ular bölmasa, baribir kimdir öşa uçastkani qurgan-ku? Tekşiriş yakunlariga köra, ularning ham nomi ham ma'lum bölişi tayin.
Quriliş sohasidagi öpiriş va öpirilişlar
Özi nega suv ombori qurilişi «Özbekiston temir yöllari» AJga berilgani ham juda katta savol bölib turibdi. Temiryölçilar şunçalik usta quruvçilarmidiki, Özbekistondagi temir yölga tegişli bölgan va tegişli bölmagan barça «yoğli» joylar ularga nasib etaversa?!
Temiryölçilar qurgan Qamçiq dovonidagi temiryölda köçki va öpiriliş sodir bölganini eslang. «Özbekiston temir yöllari» AJ oradan 2 yil ötib (!) bu voqeaga izoh berişga özida kuç topa olgan edi.
Toşguzar – Boysun – Qumqörğon temir yölida har yili tuproq va seldan öpiriliş bor. Har yili!
Yunusobod metro liniyasi qurilişi vaqtida tuproq oddiy yomğirdan öpirilib, 6 öğlonni bosib qolganiga köp vaqt bölmadi.
400 million AQŞ dollari çakana pul emas axir! Şunçaki 27888 m masofaga tuproqni surib qöyiş 400 million dollarga tuşmasa kerak? Balkim xorijlik (aytaylik, Xitoy kompaniyasi) şu işni 100 million dollarga sifatli va kafolatli qila olgan bölarmidi. Kimdir şu masalaning ham oxiriga yetarmikin?
Xullas, mana şunday oqibati qöşni davlatga ham ziyon yetkazadigan loyihalarni xalqaro miqyosda ekspertizadan ötkazib, tender e'lon qilib, imkoni bölsa mahalliy quruvçilarni umuman yaqinlaştirmasdan xorijlik nomdor quriliş kompaniyalari iştirokida quriş kerakmidi?
Faqat şaffoflik bizni qutqaradi
Umuman, eng korrupsiyalaşgan hisoblanuvçi quriliş sohasi qaçon şaffoflaşadi? Nega bizda ulkan qurilişda xorijiy kompaniyalarning iştirokiga yöl qöyilmaydi? Nima uçun faqat özimiznikilar öz ammasining öğli, toğasining jiyani nomiga oçilgan firmalar yordamida nomigagina ötkaziladigan tenderlarda ğolib çiqib, obektni «mendan ketgunça egasiga yetgunça» tarzida qurişi kerak?
Davlat ahamiyatidagi loyihalar nega allaqaysi amaldorning jimjimador imzosi bilan amalga oşirib ketilmoqda?
Ana şunday loyihalardan biri tufayli Şahrisabz şahrining tarixiy markazi YuNeSKO röyxatida Afğonistondagi Bamiyon vodiysida «tolibonlar» tomonidan portlatilgan buddalar haykali bilan bitta röyxatda turibdi. Ya'ni, Şahrisabzni obod (aslida vayron!) qilgan öşa loyihani tasdiqlaganlar va tolibonlarning farqi yöq, mohiyatan.
Yana bir masala: quriliş obektlarini ma'lum bir sanaga möljallab, haybarakallaçilik va şoşma-şoşarlik bilan qurib topşirişga qaçon barham beriladi?
Olotda kördik namunaviy uylarning ahvolini. Men qörqamanki, şahar va tumanlarda qurilayotgan 2 qavatdan 7 qavatgaça bölgan arzon turar joy binolari 5-6 ballik zilzilaga doş berarmikan? Xudo körsatmasin-u, 7-8 ballik zilzila röy bersa qartadan yasalgan uyçadek barçasi qulaşi aniq. Quriliş sohasida qanaqa öğriliklar bölişini hatto tasavvur ham qiliş qiyin. Sifat esa eng oxirgi örinda bölib qolmoqda.
«Qişloqqurilişinvest», «Şaharqurilişinvest» deb ataladigan yuho taşkilotlarning ham barça tenderlarini şaffoflaştiriş kerak. Faqatgina şaffoflik va kuçli jamoatçilik nazorati bilan quriliş sohasidagi qinğirliklarga barham beriş mumkin. Bölmasa, yeng içida iş bitiriş böyiça bu insonlar faranglarga ham dars beradi. Özlariga balo ham urmaydi. Kerak bölsa, Sardobaning suvidan ham quruq çiqişadi ular. Jabrini esa har doimgidek oddiy xalq tortadi.
Keça prezident Şavkat Mirziyoyev ham videoselektorda quriliş sohasidagi sifatsiz işlarga e'tibor qaratdi.
«Qayerda sifat bölgan bölsa, natijasi körinib turibdi. Qayerda sifat bölmagan bölsa, korrupsiya, öğrilik, tenderlarni «ura-ura» qilgan taşkilotlar... boş vazir örinbosarlari, «bajaramiz», «yest» qilamiz, degan odamlar endi işlolmaydi. Bu işning yakuni boşqaça böladi. Juda katta tahlil qilaman, majburman tahlil qilişga. Köp odamlar bilan xayrlaşişga majbur bölaman... Endi bunday işlaş bölmaydi. Alloh taolo bu safar ham aytyapti: «Ey, bandam, közingni oç! Xalqqa halol mehnat qiliş kerak, deyapti. Halol!» deya gapirdi prezident. Bu sözlar prezident matbuot xizmati tomonidan ham, «Axborot» propaganda dasturida ham keltirilmagan.
Prezident odamlarning dilidagi, qilinişi şart bölgan işlarni gapirmoqda. Lekin kimlardir şunça körguliklardan keyin ham prezidentning bu sözlariga qarşidek, özgarişlar bölmasligini, barçasi avvalgidek qolişini istayotgandek…
«Qinğir işning qiyiği qirq yilda bölsa ham çiqadi», deyişgan. U eski zamonlarning gapi. Hozirgi tezlaşgan zamonda bunday «misi çiqişi»-yu, «foş böliş»lar 4 yilga ham bormayapti. Özimiz aql bilan özgaraylik, yöqsa ona tabiat baribir özgartiradi bizni.
