Qöşniçilik odobi – mukammal iymon şarti. Xayrulla domla Turmatov bilan suhbat
|23:42 / 12.05.202040 47811 min
Ba'zida qöni-qöşnilar örtasida ayrim köngilni xira qiluvçi holatlar röy berayotgani quloğimizga çalinib qoladi. Vaholanki. Payğambarimiz sollallohu alayhi va sallam: «Jabroil alayhissalom menga qöşni haqida şunçalik vasiyat qildilarki, qöşni qöşniga merosxör bölib qoladimi, deb öylab qoldim», deganlari haqida hadislar bor.
Ramazon oyidagi suhbatlarimizning navbatdagisida Toşkent viloyati boş imom xatibi Xayrullo domla Turmatov qöşniçilik haqlari va uning odoblari xususida sözlab beradi.
Islom qöşnilarni 3 toifaga ajratadi
Qöşniçilik bugungi kundagi dolzarb mavzu. Buni juda ahamiyatli ekanini şundan bilamizki, Alloh taolo Qur'oni Karimning Niso surasida şunday marhamat qiladi:
«Allohga ibodat qilinglar, unga heç narsani şerik qilmanglar, ota-onaga yaxşilik qiling va qarindoşlarga, miskinlarga, şuningdek, yetimlarga va yaqin qöşniga, yoningizdagi qöşniga, yon qöşniga yaxşilik qiling».
Bu oyatda 3 xil qöşnini alohida zikr qilib ötadi. Qur'oni karimda qöşniçilik oyatlarining zikr qilinişi bu munosabatning nihoyatda jiddiyligidan dalolat beradi va bu ma'no hadisi şarif bilan mustahkamlanadi.
Payğambar sollallohu alayhi va sallam aytdilarki: «Jabroil har safar kelganida, oyat keltirganlarida menga vasiyat qilardilar: «Qöşningizga ehtiyot böling, qöşniçilik munosabatiga ahamiyat bering», deb qayta-qayta aytardilarki, men yaqin orada insonning qöşnisi, farzandi kabi mol-u dunyosiga merosxör bölib qolsa kerak, deb öylardim. Har safar kelganlarida qöşniçilik haqida aytardilar».
Kunlik taomingizda qöşnining haqi bor
Yana bir hadisda aytiladi: «Kimda kim Allohga iymon keltirsa, oxirat kunidan umidvor bölsa, qöşnisiga yaxşilik qilsin».
Qöşnisiga yomonlik qilganlar-çi? Qöşniga yomonlik qilsa, demak, oxiratdan umidvorlik yöq, iymoni mukammal emas.
Hadislardan birida Payğambar alayhissalom aytadilarki, «Kimda kim qöşnisi oç bölgan holda özi töq bölib tong orttirsa, iymoni mukammal emas».
Har kuni keçqurun qaynatgan qozoningizdagi bir kosa ovqatda qöşnining haqi bor.
Qöşni imorat qurişda qöşnidan izn oladi
Dinimiz qoidalariga köra, qöşni qöşnisining ruxsatisiz uning imoratidan baland imorat qurmasin. Imoratni özining yeriga quradi, lekin qöşnisining imoratidan baland qilmasin. Nega? Uni quyoşdan tösib qöymasin, uning roziligini olsin.
Mavzuga oid
Odob yuzasidan imorat qurayotgan inson derazasini qöşni tomonga körinadigan qilib qurmaydi. Çunki bu birovning oilasiga nazar soliş bölib qoladi.
Qöşniçilik odoblari nimalar?
Qöşni orasidagi haqlar haqida gap ketar ekan, qöşni biror joyga safar qilsa, uyini özinikiday muhofaza qilib turadi; muhtoj bölsa, yordam beradi; bemor bölsa, holidan xabar oladi; maslahat sörab çiqsa, töğri yöl körsatadi; uning bilmagan narsasini örgatadi, qöşnining xursandçiligidan xursand böladi, boşiga tuşgan musibatdan taşvişga tuşadi.
Bu – qöşnilar örtasida lozim bölgan odoblardir.
3 toifa qöşnilar kimlar?
Yuqorida iqtibos keltirilgan oyatdan kelib çiqib, ulamolar qöşnilar 3 toifaga bölinişini aytişgan. Birinçi toifa şunday: u bilan sizning orangizda bitta haq, ya'ni qöşniçilik haqi böladi.
Şunday qöşni borki, u bilan sizning orangizda ikkita haq böladi. U ham bölsa, qöşniçilik va musulmonlik haqi.
Şunday qöşni ham borki, uning qöşnisida uçta haqi böladi. Qarindoş qöşni musulmonlik, qarindoşlik va qöşnilik haqiga ega.
Insonning qöşnisi boşqa dinga e'tiqod qilsa, yuqoridagi sanab ötganlarimiz qöşniçilik haqlariga qiradi. Agar u musulmon bölsa, islom huquqlari ham qöşiladi.
Musulmonning musulmonda haqi bor. Körişganda salom beriş, aksa urganda soğ böling, deb qöyamiz. Hayotda yölidan adaşsa, töğri yölga solişga harakat qiliş, vafot etsa, janozasida iştirok etiş musulmonlik haqi böladi.
Qöşniga aziyat beriş 10 kişiga aziyat beriş bilan barobar
Agar qöşni qarindoş bölsa, 3ta haq böladi. Qarindoşlik haqi ham bor bu yerda. Bordi-keldi, maslahat, yaqin munosabat örnatiş şunga kiradi.
Yana şunday munosabat borki, qöşniga yomonlik qiladigan, qöşniçilik munosabatlarini bilmaydigan insonlarga ham hadislarda bir söz bor: inson qöşnisining bitta tovuğini öğirlasa, boşqa joyda önta xonadonga öğirlik qilganga teng böladi.
Bitta qöşniga aziyat yetkaziş, boşqa joyda ön kişiga aziyat yetkaziş bilan barobar.
OAVda eşitamiz: falon mahallada öğirlik böldi, qotillik böldi, bezorilik böldi... Bir mahallada şunday gunoh sodir bölsa, uni ikkinçi yurtdan kelib boşqa birov qilmaydi. Uni şu atrofni yaxşi bilgan, şu insonni tanigan, mol-mulkini bilgan inson qiladi. Demak, qöşni öğirlayapti yoki çetdan kelgan odamga uning qöşnisi ma'lumot beryapti. U – şerik. Uning qöşnisiga qilgan işi önta oilani tunagan bilan barobar.
Içkilik içib qöşnilarga aziyat yetkaziş köpayib ketdi. Mana şunaqa holatlar köpayganidan qöşnilar orasida samimiyat yöqolyapti, natijada qöşni boşiga iş tuşsa, odamlar yugurib çiqmaydigan böldi. Nimaga? U – qöşniçilikni bilmaydigan odam. U – bezori.
Musulmonlar bir narsani anglaşlari kerakki, qanday aziyat yetkazadi yoki yöq unga yaxşi qöşniçilik munosabatini qilaveriş kerak. Ayniqsa, şahar joylar, köp qavatli uylarda ba'zi qöşnilar bir-birini tanimaydi.
Har tomondan 40 kişi qöşni sanaladi
Vaholanki, kitoblarimizda kelişiça, inson yaşagan joyida bir tomondan 40tagaça, ikkinçi tomondan 40tagaça xonadon qöşni bölarkan.
Şuning uçun xalqimizda bir bolaga yetti mahalla ota-ona böladi, degan naql bor va yetti mahalla qöşnining bolasini tartibga çaqirişga haqi bor bölgan.
Inson boşiga iş tuşganda birinçi qöşni xabar oladi
Qöşnilar örtasidagi munosabatlar darz ketişining boş sababi – xalqimiz qöşniçilik munosabati farişta Jabroilning Payğambar alayhissalomga qilgan vasiyatlari ekanini yaxşi tuşunib yetmasligidandir.
Allohning inoyati, Qur'onda zikr qilingani, kuni kelib Jabroil alayhissalom vasiyatda şunday bardavom bölaversalar, inson mol-dunyosi farzandiga qoladigan bölsa, qöşniga ham uluş ajratib qolsak kerak, degan darajaga borilişi qöşniçilik munosabatlarining ahamiyatini anglatib turadi.
Çunki inson boşiga iş tuşganda oldiga birinçi keladigani qöşnisi böladi. Uzoqdagi qarindoş yetib kelguniça qöşni çiqib muşkulingizni oson qiladi yoki farzandingiz holi haqida xabar beradi yoki xonadoningizga keladigan odamga siz haqingizda yaxşi axborot beradi.
Uydan oldin qöşni ol...
Arablarda bir maqol bor: «Uydan oldin qöşni ol, yöldan oldin yöldoşni söra».
Bir joyga safarga borasan, desa yöl qança masofa yoki u yerda qança vaqt bölaman, deb emas, kim bilan boraman, deb sörang. Agar yöldoşingiz yaxşi bölsa, safarda maşaqqat körmaysiz.
Uy olaman desangiz ham, hovlisi, imorati qanday ekan, deyişdan oldin qöşnilari kimligini öylaş kerak. Qöşnilari iymonli, diyonatli bölgan joyda har qanaqa muammo hal bölib ketadi. Qasr uyda yaşasangiz-u, qöşningiz nobop bölsa, u joydagi hayotingiz farovon bölmaydi.
Payğambarimiz sollallohu alayhi va sallam: «Sizlar Allohning yer yuzidagi guvohlarisiz», deb marhamat qilganlar. Bizning har qanday holatimizda guvohlikka ötadiganlar bu – qöşnilardir.
Ajdodlarimiz qöşniçilik masalasida hatto qabr qöşnim ham yaxşi bölsin, deb niyat qilişgan. Axir, yonidagi qabrda inson rohatda bölsa, bu qöşnigayam şarofati bor. Yonidagi qabrda olov bölsa, yonidagi insongayam uning tafti bor.
Muso payğambarning jannatdagi qöşnisi
Muso alayhissalom Allohdan hayotlik davrida jannatdagi qöşnisini körsatişni sörabdilar. U kişiga ilhom bölib falon mamlakatdagi bir qassob jannatda qöşni ekani bildirilibdi. Izlab borib, qaragaç, Muso alayhissalom qöşnim şumikan, deb ikkilanibdi. Keyin yaqinlaşib, bir kunga uyidan joy sörab, bir keça tunabdi. Qarasa, uyda savatda bir narsa osiğliq ekan. Unda munkillab qolgan qariya onaxon. Qassob onasiga ğamxörlik qiliş uçun uylanmay, faqat şu onasi uçun yaşab, işga ketganda şu savatga qöyib ketar ekanlar. Qaytganida soçini tarab, yuz qölini yuvib, taom berarkan. Bir keçada Muso alayhissalom qassobning onasiga qilgan xizmatini körib, «ey Parvardigor, roziman», degan ekan.
Jannatdagi qöşnilarimiz ham ana şunday insonlar bölişi uçun biz ham atrofimizdagi qöşnilarga çiroyli munosabat qilişimiz, ular Allohning huzurida ham bizning haqimizga yaxşilikka ötişlari uçun, eng asosiysi, Allohning buyurgan amri, Payğambar alayhissalomning körsatmalariga muvofiq munosabat örnatsak, şunda dunyoda va oxiratda saodat ahlidan bölamiz.
Ikki kişining orasini isloh qiliş uçun yolğonga ruxsat bor
Payğambar alayhissalom hadisi şariflarida aytiladi: «Ikki insonning orasini isloh qilişning ajr-u savobi nihoyatda katta».
Qöşnilar özaro kelişmay qolgan vaqtda öşa atrofdagi qolgan qöşnilarga, ular xoh ahli ilm bölsin, oqsoqollar bölsin, juda katta mas'uliyat tuşadi. Özaro kelişmay turgan insonlarning orasini isloh qiliş Islomda juda katta savob iş. Şu ikkita inson orasini isloh qiliş nuqtayi nazaridan yolğon gapirişga dinimiz ruxsat beradi.
Yer talaşgan yerniki...
Imom Ğazzoliy şunday hikoya qilgan: «Ikki kişi yer talaşar ekan. Biri bu joy menga otamdan qolgan desa, ikkinçisi bu joyni hokim menga xatlab bergan, derkan. Ikkoviyam bir-biriga ketmon kötarsa, Yer aytarkan: bunisiyam, unisiyam meniki. Bir kun kelib ikkoving ham menikisan».
Şunday ekan, dunyoda qoladigani – odamiylik, iymonlilik. Töğri tuşuntirib bu dunyoda hal etilmaydigan muammoning özi yöqligini uqtiriş kerak.
Hadisda musulmon musulmonga birodar ekani aytiladi. Unga zulm ham qilmaydi, öz holiga ham taşlab qöymaydi. Ikkita musulmon arzimas narsani deb bir-biriga zulm qilmasligi va atrofdagilar ham beparvo bölib öz holiga taşlab qöymasligi ham kerak. Qöni-qöşnilar orasidagi kelişmovçilik köpçilikning huşyorligi bilan muolaja qilinadi.
Payğambarimiz yahudiy qöşnisini ham unutmagan
Payğambarimiz sollallohu alayhi va sallamning köp hadislarida bu voqea keltirilgan. Ma'lumki, Madinada yahudiylar köp bölgan. Ular bilan murosa qilib yaşalgan. Payğambar alayhissalom bir kuni hazrati Ali va boşqa bir sahobiyga qurbonlik qilib, uning göştini tarqatişni buyurdilar. Ular kimdan boşlaşni söraşganida, «mana şu qöşnidan boşlang», deya yahudiy qöşnisini körsatdilar. Bu yahudiy-ku, deyişsa, «u qöşni», deb javob berdilar.
Hazrati Umar roziallohu anhuning hayotida ham bunday voqealar juda köp bölgan. U kişi qurbonlik qilib göşt tarqatgan paytlarida söyuvçi qassob va xizmatçilar göştni maydalab tarqatgunlarigaça «yahudiy qöşni qolib ketmadimi», deb 3 marta qayta söraganlar.
Inson xayr-saxovatni ham, keçqurungi taomidan kim bölişidan qat'i nazar qöşniga ilinişi bu – Islomning gözalligidir.
