Pandemiyada Markaziy Osiyo iqtisodiyotiga nima yordam beradi? Mutaxassislar fikri

Jahon bankining ikki mutaxassisi pandemiya sharoitida ham iqtisodiy-ijtimoiy o‘sish ko‘rsatkichlariga erishish uchun qishloq xo‘jaligida o‘zlashtirilmagan imkoniyatlardan foydalanish haqida blog-post tayyorlagan.

Jahon bankining qishloq xo‘jaligi yo‘nalishi iqtisodchilari Sergey Zorya va Katerina Shryoderlar mintaqa fermer va hukumatlari uchun qimmatli tavsiyalarni bergan. Quyida ularning blog-posti o‘zbek tilida taqdim etiladi.

Markaziy Osiyoga tashrif buyurgan har qanday sayyohdan mintaqa nimasi bilan maftun etishini so‘rang, turli javoblar orasida esa ularning yangi, mazali mevalarni iste'mol qilish tajribasi haqida eshitishingiz mumkin. Bu ajablanarli emas, chunki mintaqada 300ga yaqin yovvoyi mevalar va yong‘oq turlari mavjud.

Ajablanarli tomoni shundaki, gilos, uzum, o‘rik va olxo‘ri kabi nisbatan yaxshi ustunlikka ega bo‘lgan mevalar bilan hozirda Qirg‘iziston Respublikasi, Tojikiston va O‘zbekiston o‘zlarining eksport salohiyatining uchdan bir qismidan foydalanishmoqda.

Markaziy Osiyo meva eksportini ko‘paytirish uchun ulkan salohiyat mavjud, bu iqtisodiy o‘sishni, bandlikni (bog‘dorchilik donli ekinlardan kamida ikki baravar ko‘proq mehnat talab qiladi) va qishloq joylarda qo‘shimcha daromad olish uchun imkoniyat yaratadi. Bularning barchasi mintaqada yalpi ichki mahsulot o‘sishi sur'atlari pasayishi sharoitida ijobiy voqea bo‘lishi mumkin.

Xitoyga eksport: katta bozor, ko‘plab to‘siqlar

Xitoy bozorlari Markaziy Osiyo meva yetkazib beruvchilariga o‘z eksportlarini oshirishlari uchun juda qulay imkoniyat yaratmoqda. Mamlakatning tobora farovon hayotga o‘rganayotgan va ma'lumotli iste'molchilari ko‘proq protein, meva va sabzavotlarni o‘z ichiga olgan taomlanishni xush ko‘rmoqda. Bu meva importiga talabning tez sur'atlar bilan o‘sishiga yordam beradi. 2030 yilga kelib, ushbu ko‘rsatkich qariyb 2,7 milliard dollarga yetadi - bu Markaziy Osiyo fermerlari uchun katta imkoniyatdir.

Xitoyning meva importiga o‘sib borayotgan talabini qondirish uchun Markaziy Osiyo mamlakatlari geografik ustunligi bilan ham yanada raqobatbardosh bo‘lishiga qaramay, Xitoyning yangi meva bozorlariga kirish oson emas.

Xitoy oziq-ovqat xavfsizligi bo‘yicha qat'iy standartlarga ega. Import qilinadigan mahsulotlar sifati va hajmiga muvofiq bo‘lishi kerak, bu esa Markaziy Osiyo mamlakatlaridan hali yaxshi rivojlanmagan murakkab sifat va logistika tizimlarini talab qiladi.

Bundan tashqari, Xitoyning meva bozorlari juda bo‘linib ketgan va raqobatbardosh, shuning uchun importchilar xitoylik hamkasbi bilan yaqin aloqada bo‘lishlari kerak. Va xitoylik iste'molchilar jozibador qadoqlash va taniqli markalarga ega mahsulotlarni qadrlashadi.

Markaziy Osiyodagi ko‘pgina meva ishlab chiqaruvchilar - bu moliyaviy va bilim manbalaridan foydalanish imkoniyati cheklangan kichik fermerlardir, bu esa ishlab chiqarish hajmi va yetkazib berish sifatining pasayishiga olib keladi. Ichki savdoga mukammal darajada moslashtirilgan bo‘lsa ham, Markaziy Osiyoning kichik miqyosdagi ishlab chiqaruvchilari xalqaro bozorlarning byurokratik va protsessual muvofiqligini qondirish uchun zarur bo‘lgan imkoniyatlarga ega emas.

Hukumat darajasida mintaqaning oziq-ovqat va xavfsizlik tizimlari, bojxona nazorati va tekshirish idoralarining sifati va imkoniyatlari Xitoy bozorlarining talablariga javob bermaydi. Bu eksportchilarni Xitoydagi Chili yoki AQSh kabi yirik yetkazib beruvchilar oldida noqulay ahvolga solmoqda. Bundan tashqari, Markaziy Osiyo eksportchilari ko‘pincha Xitoy bozorlari taqdim etayotgan imkoniyatlar va ularga kirish talablari to‘g‘risida bilishmaydi.

Shunday qilib, Xitoy hali ham mayda, o‘sayotgan bo‘lsa ham, Markaziy Osiyo meva eksportining umumiy ulushiga ega. Xitoy bozorlariga chiqqan Markaziy Osiyo eksportchilari o‘z raqobatchilariga nisbatan ancha past narx taklifiga duch kelishmoqda.

An'anaviy bozorlardagi to‘siqlar

Hozirgi vaqtda Markaziy Osiyoda gilos, uzum, o‘rik va olxo‘ri eksportining 85 foizdan ortig‘i Rossiya va sobiq Sovet Ittifoqining boshqa mamlakatlariga jo‘natilmoqda. Biroq, ushbu an'anaviy bozorlarda ham, Markaziy Osiyoning eksportchilari mavjud imkoniyatlardan mahrum bo‘lib, narx taklifi raqobatchilardan 30 foizga kam.

Nega bunday bo‘lmoqda?

Markaziy Osiyodagi ko‘pgina mevalar asosan ochiq bozorlarda sotiladi. Rossiyada esa zamonaviy oziq-ovqat do‘konlari tarmog‘i orqali mevalar savdosi jadal sur'atlarda o‘sib boryapti. Rossiyaning rasmiy chakana savdo do‘konlarida Markaziy Osiyoning meva yetkazib beruvchilari kam uchraydi, chunki ular ko‘pincha mahsulotni Rossiya chakana sotuvchisi ehtiyojlari va hajmiga mos keladigan sifatli, assortiment va qadoqlash bilan ta'minlay olishmaydi.

Markaziy Osiyo dehqonlariga an'anaviy bozorlarda yaxshi narxlarni olishga to‘sqinlik qiladigan boshqa omillar, mintaqadagi meva yetkazib berish zanjirlarining norasmiyligi va shaffof emasligi, shuningdek, ishlab chiqaruvchilar ham, eksport qiluvchilar ham bu borada yetarli ma'lumotga ega emasligi mavjud.

Xo‘sh, oldinga qanday yo‘l bor?

Xitoyda raqobatbardosh bo‘lish va zamonaviy chakana savdo tarmog‘i orqali sotilayotgan global mevachilik bozorida mustahkam o‘ringa ega bo‘lish uchun Markaziy Osiyo eksportchilari yuqori sifatli mevalarni o‘z vaqtida yetkazib berishga qodir bo‘lishi kerak.

Milliy hukumatlar ushbu sohada mavjud bo‘lgan to‘siqlarni yengib o‘tish orqali bog‘dorchilik mahsulotlarini ishlab chiqarish va eksport qilish imkoniyatlarini oshirish uchun qulay muhit yaratishda muhim rol o‘ynaydi.

Birinchidan, hukumatlar Markaziy Osiyodagi kichik fermerlar o‘rtasidagi hamkorlikni osonlashtiradigan siyosiy muhitni yaratishi mumkin. Shu tarzda, fermerlar importchilar tomonidan talab qilinadigan katta miqdordagi sifatli meva-chevalarni doimiy ravishda yetkazib bera olishadi.

Ikkinchidan, hukumatlar mevalar saqlash sig‘imlarni oshirib, yig‘im-terimdan keyingi qayta ishlash quvvatiga xususiy sarmoyalarni jalb qilish va oziq-ovqat xavfsizligi hamda sifatni boshqarish tizimlari, ilmiy-tadqiqot va eksportni rivojlantirish kabi yo‘nalishlarga sarmoyalarni jalb qilishlari kerak.

Nihoyat, dunyo bo‘ylab elektron tijoratning jadal o‘sishi Markaziy Osiyo eksportchilariga o‘z mintaqalarida va undan tashqarida yangi va o‘sib borayotgan bozorlarga kirishga imkoniyat yaratadi. Shunday qilib, hukumatlar o‘zlarining qishloq xo‘jaligini raqamli rivojlanishiga ko‘maklashish uchun ko‘proq harakat qilishlari kerak.