«Sahrodagi böron». AQŞ-Iroq birinçi uruşi qanday sodir bölgan edi?
|20:37 / 03.08.202062 62513 min
30 yil muqaddam Iroq Kuvaytni bosib olib, özi uçun halokatli tugaşi muqarrar bölgan AQŞ bilan qarama-qarşilikni boşlab bergandi. Oq uy öşanda ilk bor arab davlatlari işiga aralaşişni boşlagan va bu iş hamon davom etmoqda.
Foto: The AtlanticFoto: The Atlantic
1988 yilda, Iroq-Eron uruşi tugaganidan söng Iroq iqtisodiy muammolarga duç kela boşlaydi. Mamlakat Eron bilan urişib yurganida Saudiya Arabistoni va Kuvaytdan katta miqdorda qarz bölgan, endi öşa qarzlarini qaytarişi kerak edi. Uruşdan çarçab çiqqan Iroqda öşa qarzlarni qaytarişga yetarli mablağ yöq edi.
Bu muammoni yeçişda Iroq prezidenti Saddam Husayn agressiv yöldan ketadi. U Kuvaytni bahsli hududlardan biri bölgan Rumeyladan noqonuniy neft qazib olişda ayblab, undan Iroq-Eron uruşi paytida berilgan 17 milliard dollar miqdoridagi qarzdan keçişni va yana 2,4 milliard dollar miqdorida tovon puli tölaşni talab qila boşlaydi. Tabiyki, Kuvayt buni rad etadi.
1990 yil 31 iyul kuni Saudiya Arabistonining Jyezde şahrida özaro nizolar yuzasidan Iroq-Kuvayt muzokaralari bölib ötadi. Ammo muzokara natijasiz tugaydi. Oradan ikki kun ötib, 1990 yil 2 avgust kuni Iroq qöşinlari Kuvaytga bostirib kiradi, Kuvayt amiri Jobir as-Saboh Saudiya Arabistoniga qoçib ketadi.
Iroq qöşinlari Kuvaytni bosib olgan kunning özida BMT Xavfsizlik Kengaşi 660-sonli rezolyutsiyani qabul qiladi. Unda Iroqqa Kuvaytdan öz qöşinlarini darhol olib çiqib ketiş talabi qöyiladi. Iroq BMT talabini rad etdi va Kuvaytni öz tarkibiga qöşib olib, uni özining 19-provinsiyasi deb e’lon qiladi.
Öşa paytda köplab xalqaro taşkilotlar va davlat rahbarlari Saddam Husayndan öz qöşinlarini Kuvaytdan darhol olib çiqib ketişni talab qilişadi. U bu talablarni e’tiborsiz qoldiradi.
Iroq BMT rezolyutsiyasini pisand qilmaganidan keyin, AQŞ Qurolli kuçlari Markaziy qömondonligi zudlik bilan Iroqqa qarşi harbiy harakatlar boşlaş rejasini tuza boşaydi. Rejaga şartli ravişda «Sahrodagi böron» deb nom beriladi. Rejada avval Iroqdagi muhim obektlarga havodan zarba beriş, söng quruqlikdagi qöşinlarni harakatga keltiriş belgilangan edi.
1990 yil 7 avgust kunidan boşlab AQŞ öz harbiylari va harbiy texnikalarini Fors körfaziga ommaviy tarzda jönata boşlaydi. BMT öşanda Iroqqa qarşi jami 12 rezolyutsiya qabul qiladi. Ularda Iroqqa nisbatan iqtisodiy va harbiy sanksiyalar, şuningdek Kuvaytdan qöşinlarni darhol olib çiqib ketiş talablari qöyilgandi.
Mavzuga oid
Ammo, Saddam Husayn bu rezolyutsiyalarga parvo qilmaydi.
1990 yil 27 noyabrda BMT Iroqqa qarşi harbiy kuç işlatiş haqida 678-sonli maxsus rezolyutsiyani qabul qiladi. Unda Iroqqa 1991 yil 15 yanvargaça Kuvaytdan çiqib ketiş uçun sönggi muddat beriladi. Agar bu şart bajarilmasa, unga qarşi harbiy kuç işlatilişi belgilanadi.
Iroqqa qarşi harbiy amaliyotlar olib boriş uçun öşa paytda AQŞga yana köplab davlatlar qöşiladi va qisqa fursatda ularning soni 28ta böladi. Ittifoqçilar qöşinlarga qömondonlik qiliş AQŞ generali Norman Şvarskopfga topşiriladi.
«Sahrodagi böron» amaliyoti rahbari general Norman Şvarskopf Foto: Eric Cabanis/AFP/Getty Images
Iroqqa qarşi xalqaro kuçlar tarkibiga bir qator arab davlatlari, jumladan Misr, Suriya va Saudiya Arabistoni ham qöşiladi.
Xalqaro kuçlar tarkibida 600 ming askar, 8 mingga yaqin harbiy texnika, 2 ming samolyot va köplab harbiy kemalardan iborat katta armiya jamlanadi.
Harbiy aviatsiyani boşqariş uçun AQŞning 9-havo qöşinlari armiyasi qoşida yagona boşqaruv ştabi tuzildi va xalqaro kuçlar avitsiyasi ana şu boşqaruv ştabi orqali boşqariladi. Iroqqa qarşi xalqaro koalitsiyaning asosiy bazasi Saudiya Arabistoni şimolida, Iroq çegarasidan 20-50 kilometr uzoqlikda joylaştiriladi.
Öşa paytda Iroq armiyasida 1 millionga yaqin askar, 5 ming tank, 8 ming minomyot, 700 samolyot va «Yer-Yer» tipidagi 400 kilometrdan 1200 kilometr uzoqlikkaça uça oladigan raketalar bölgan.
Iroq havo zarbalari ostida
1991 yil 15 yanvarda Iroqqa berilgan sönggi muddatgaça Saddam Husayn Kuvaytdan öz qöşinlarini olib çiqmaydi. 17 yanvar kuni soat 00:00da xalqaro kuçlar aviatsiyasi Iroq böylab keng qamrovli havo hujumini amalga oşirişga kirişadi va muhim obektlarga bomba taşlay boşlaydi.
Ittifoqçilar aviatsiyasi 24 yanvargaça sutkasiga 700-800tadan, jami 4700ta parvozni amalga oşiradi. Asosiy aviazarbalar Iroq poytaxti Bağdod şahri va yana bir qator şaharlardagi muhim obektlarga beriladi. Iroq tomoni ham qarab turmaydi va «Al Husayn» va «Al Abbos» deb nomlangan «Skad» tipidagi raketalar bilan ittifoqçilarning Saudiya Arabistoni hamda Isroildagi bazalariga zarba berişga urinadi. Bu turdagi raketalarni Iroqqa uruşdan avval SSSR yetkazib bergan edi.
Iroq tomonidan uçirilgan raketalarning bir qismi möljalga yetib borgan, yana bir qismi AQŞ harbiy havo kuçlariga qaraşli raketa tutqiçlar tomonidan urib tuşirilgan.
Olti kunlik havo hujumi natijasida Iroq hududidagi aksariyat muhim obektlar vayron qilinadi. Iroqqa havodan zarba beriş fevral oyida ham davom ettiriladi.
Nihoyat 15 fevralda Saddam Husayn xalqaro koalitsiyaga Kuvaytdan qöşinlarini olib çiqişga tayyor ekanini bildiradi.
Ittifoqçilar Iroqqa quruqlikdan ham hujum qilişga kelişib olişgani tufayli Saddam Husaynning sulh haqidagi taklifini e’tiborsiz qoldirib, hujum qilişda davom etişadi.
Quruqlikdagi harbiy amaliyotlar va Iroqning yengilişi
1991 yil 24 fevral kuni xalqaro kuçlar Iroqqa qarşi quruqlikdagi harbiy amaliyotlarni boşlaydi. 27 fevral kuni ittifoqçilar tomonidan Kuvayt hududi Iroq harbiylaridan tozalanadi va harbiy harakatlar endi Iroq hududida davom ettiriladi.
28 fevral kuni Iroq Boş qömondonligi oq bayroq kötaradi va şu tariqa «Sahrodagi böron» operatsiyasi yakunlanadi.
Uruşning AQŞ uçun ahamiyati
«Sahrodagi böron» operatsiyasida xalqaro kuçlarning Iroq ustidan ğalaba qozonişining AQŞ uçun ahamiyati juda katta edi.
1964-1975 yillarda bölib ötgan Vetnam uruşida mağlubiyatga uçraganidan söng xalqaro maydonda AQŞ harbiylarining obrösi ança tuşib ketgan edi.
Iroqqa qarşi uruşdagi ğalaba AQŞ harbiylariga ana şu işonçni qaytaradi.
Iroq tomoni esa bu uruşgaça sakkiz yil Eron bilan uruşgan, armiyasi çiniqqan edi. Ammo, çiniqqan armiya xalqaro kuçlarning havo hujumlari ostida «tutday tökilib» ketadi.
Tomonlar nima yöqotadi?
AQŞ boşliq xalqaro kuçlar bu uruşda 200 nafarga yaqin askardan ayriladi. Ulardan 110 nafari arab davlatlari, 88 nafari xalqaro kuçlar tarkibidagi harbiylar edi.
Şuningdek, ittifoqçilar 26ta uçuvçi apparatidan ayriladi. Şundan 25tasi texnik xatolar tufayli xalqaro kuçlarning özi tomonidan urib tuşirilgan.
Iroq bu uruşda köp narsa yöqotadi. Uruş tugagandan biroz ötib Ğarb naşrlarida, bu uruşda 100 ming nafar iroqliklar halok bölgani haqida ma’lumotlar beriladi. Ayrimlar bu uruşda Iroq tomonidan 200 ming kişi halok bölgani haqida ham yozadi. Bu uruşda Iroq harbiylaridan qançasi halok bölgani haqida aniq ma’lumotlarni hisoblaşning imkoni bölmagan.
Norasmiy ma’lumotlarga köra, Iroq armiyasi bu uruşda 20-26 ming nafar askar, 308 samolyot, 1800-3700 tank, 520-2400 zirhli texnika, 1465-2400 artilleriya qurollari, 100ga yaqin turli hajmdagi kemalar va turli rusumdagi havo hujumiga qarşi qurilmalarini yöqotgan.
Şuningdek, xalqaro kuçlar tomonidan Iroq fuqaro aviatsiyasiga tegişli 12ta samolyot yöq qilingan.
Bu uruşda Iroq tomonidan uçirilgan «Skad» rusumli raketalar tufayli Isroilda ham 15 kişi halok böladi va köplab turarjoylarga zarar yetadi.
Uruşning ekologik oqibatlari
Fors körfazi qirğoqlarida sodir bölgan bu uruş mintaqa uçun haqiqiy ekologik halokatlarni olib keladi. Avvaliga Iroq tomonidan Kuvaytga tegişli, keyin esa xalqaro kuçlar tomonidan Iroqqa tegişli neft konlari yoqib yuborilişi tufayli mintaqa havosi jiddiy zararlanadi va havoni tutun qoplaydi.
Havo qora tutun bilan zaharlangani uçun kuzda qora rangli yomğir yoğadi. Ana şu zaharli yomğir mintaqadagi 320ta katta-kiçik köllar suvini zaharlaydi. Oqibatda, öşa köllardagi suv jonzotlari nobud böladi.
Har ikki tomondan neft ortilgan tankerlarga hujum qilinişi oqibatida, neft dengizga oqib ketişi Fors körfazidagi Iroq, Kuvayt va Saudiya Arabistoni hududidagi dengiz sohillari ekotizimiga jiddiy zarar yetkazadi.
Uruş tugagunça jami 8 million barrel neft dengizga oqib ketadi. Natijada, köplab dengiz hayvonlari va ularni iste’mol qilgan 30 mingta turli turdagi quşlar nobud böladi.
Xalqaro tahlilçilarga köra, bu uruş natijasida yaqin tarixdagi eng yirik ekologik fojia yuz beradi.
Uruşdan söng undirilgan tovon pullari
Uruş tugagandan söng BMT Xavfsizlik kengaşi qoşida tovon puli masalasida maxsus komissiya tuziladi. Komissiyaning vazifasi 1990 yil 2 avgustdan 1991 yil 2 martgaça bölgan davrda Iroq armiyasi bostirib kirişi oqibatida jabrlanganlarga tovon puli undirib beriş edi.
2007 yilda uşbu komissiya tomonidan uruşda jabrlanganlardan kelgan 1 543 665ta şikoyatni qanoatlantiriladi va Iroq hukumatidan ular foydasiga jami 52 milliard 386 million AQŞ dollari miqdorida tovon puli undiriş haqida hukm çiqariladi.
2007 yil 1 iyun holatiga köra Iroq zimmasiga yuklatilgan tovon pulidan 22 milliard 81 million dollar mablağ BMT qoşida oçilgan Iroq neft eksportidan tuşadigan mablağlar jamğarib boriladigan fond orqali tölab beriladi. Tovon pulining qolgan qismi ham keyinçalik tölab beriladi.
Saddam Husayn nimasiga işongan edi?
Öşa paytda Kuvaytni bosib olib, uni öz davlatining bir bölagi deb e’lon qilgan Saddam Husayn nimaga işonib BMT rezolyutsiyalari va xalqaro hamjamiyatning ogohlantirişlarini e’tiborsiz qoldirgan? Bu savolga aniq javob yöq. Ammo köplab taxminlar bor. Birinçi taxminga köra, u Iroq-Eron uruşida öz armiyasi ança toblangan va janglarda tajriba orttirgan, şu sababli xalqaro kuçlar tomonidan yöllanadigan harbiylarga bas kela oladi deb hisoblagan. Yana bir taxminga köra, öşa paytda SSSR Afğonistonda olib borilgan 10 yillik uruşda mağlub bölib, öz harbiylarini olib çiqqaniga unça köp bölmagan va bu iş ham Saddamni ilhomlantirgan. Ya’ni u SSSRdek qudratli davlat harbiylari Afğonistonda yengilgan ekan, Iroq armiyasi ham AQŞ harbiylarini mağlub eta oladi deb işongan. Yana bir taxminga köra, öşa paytda agar uruş boşlanadigan bölsa, SSSR harbiy yordam berişni va’da qilib, Saddam Husaynni işontirgan. Uruş boşlangandan söng xalqaro hamjamiyat bosimi bilan Moskva öz va’dasida turmagan.
Nima bölganda ham öşa paytda Saddam Husayn öz kuçiga oşiqça baho berib yuborgan. Aks holda BMT Xavfsizlik kengaşining sönggi ogohlantirişidan söng unda vaziyatni önglaş va Kuvaytdan qöşinlarini olib çiqib ketib, hammasini tinç yöl bilan hal qiliş uçun bir yarim oy vaqt bor edi.
Xulosa
Bu uruş sodir bölgandan biroz ötib SSSR tarqalib ketadi. AQŞ esa uruş ğolibi sifatida jahon siyosiy maydonida yana yetakçilikni öz qöliga oladi.
Iroq Saddam Husaynning manmanligi oqibatida juda oğir vaziyatga tuşib qoladi.
Mamlakat xalqaro kuçlarga tegişli avitsiya tomonidan vayron qilingani yetmaganday, keyinçalik Iroq bu uruşda jabrlanganlarga tovon puli tölaşga majburlanadi.
Şuningdek, xalqaro hamjamiyat tomonidan Iroqqa nisbatan iqtisodiy sanksiyalar joriy qilinadi. Ana şu sanksiyalar tufayli Iroq neft eksport qilişda muammolarga duç kela boşlaydi. Sanksiyalarga köra, Iroqqa neft eksport qilişda ma’lum limit joriy qilinadi. Şundan söng Iroq ana şu limitda belgilangandan oşiq neft eksport qila olmay qoladi. Buning oqibatida mamlakat iqtisodiyoti orqaga ketib, aholining turmuş darajasi pasayib boradi.
AQŞ va Iroq örtasida boşlangan qarama-qarşilik bu uruşdan keyin ham davom etadi.
Oradan 13 yil ötib AQŞ Iroqqa yana bostirib kiradi. AQŞ harbiylari tomonidan Saddam Husayn asir olinadi va sud qilinib dorga osib öldiriladi.
