1,5 ming yevro maoş va juda köp kompyuter. Estoniya maktablarini qanday rivojlantirgan?
|14:54 / 11.10.202022 60611 min
Estoniya ta'lim tizimi dunyodagi köplab xalqaro ta'lim reytinglarida yuqori örinlarni egallab kelmoqda. Ta'lim bilan doim ham maqtana olmaydigan possovet tizimidan çiqqan Estoniya bunga qanday erişdi?
Foto: Getty ImagesFoto: Getty Images
Hozirgi vaqtda sobiq ittifoq respublikalarida ta'lim tizimi, ayrimlarini aytmaganda, SSSR davrida qanday bölsa, şunday saqlanib qolgan: xususiy maktablarga e'tibor yöq, davlat tasarrufidagi maktablarda ta'lim sifatidan köra öqituvçilardan turli hisobotlar talab qiliş, maktablarda öquvçilarning bilim olişidan köra qanday kiyinişini nazorat qiliş muhim. Şuningdek, possovet respublikalarining aksariyatida 11 yillik ta'lim tizimi bosqiçlarga bölinmagan holda davom etişi ham SSSRdan meros.
Bugun Estoniya maktablarida sovetça ta'lim tizimidan heç narsa saqlanib qolmagan, hammasi özgarib, zamonaviy ta'lim tizimi joriy etilgan. Şu sababli mamlakat ta'lim tizimi bir neça yildan buyon turli xalqaro reytinglarda boşqa possovet respublikalaridan farqli ölaroq, ança yuqori öringa ega bölib kelyapti.
Ana şunday nufuzli xalqaro ta'lim reytinglaridan biri PISA (Programme for International Student Assessment) xalqaro reyting dasturi hisoblanadi. PISA xalqaro reytingi 2000 yildan buyon test sinovlari yordamida dunyoning yuzga yaqin davlatlaridagi öquvçilarning bilimlarini baholab boradi. Bundan 10-15 yil oldin PISA reytingida Finlyandiya ta'lim tizimi yuqori örinlarda yurar, dunyo ta'limida yangi «Fin modeli» ovoza bölgan edi. Oradan bir neça yil ötib, uşbu reytingda aynan «Fin modeli»ni yaxşi özlaştirgan Estoniya ta'lim tizimi yuqori örinlarga çiqdi. Bugun köpçilik davlatlar ta'lim sohasida Estoniya tajribasini örganmoqda. Quyida Estoniya bu işni qanday uddalagani haqida fikr yuritiladi.
PISA xalqaro reytingida sönggi test natijalariga köra, eston öquvçilari ifodali öqiş böyiça dunyoda beşinçi, matematikadan sakkizinçi va kimyo böyiça törtinçi örinni egalladi. Ular uşbu natija bilan barça qöşnilarini va Yevropa Ittifoqi mamlakatlarini ortda qoldirdi. Röyxatni atigi törtta viloyati bilan qatnaşgan Xitoy boşqarmoqda. Ikkinçi örinni Singapur öquvçilari band etgan.
AQŞ va Buyuk Britaniya kuçli yigirmatalikda, bir vaqtlar peşqadam bölgan Finlyandiya kuçli önlikdan joy olgan. Possovet respublikalari esa ança pastda joylaşgan: Latviya 30-örin, Rossiya 31-örin, Litva 34-örin, Belarus 36-örin, Ukraina 39-örinda.
Sovet ta'lim tizimidan voz keçiş
Estoniya sovet ta'lim tizimidan voz keçişni mustaqil bölgan yillardanoq boşlagan. Masalan, maktabni bitirişda yagona davlat imtihonlarini joriy qilib, söng uning natijasiga qarab bitiruvçilarni OTMlarga imtihonsiz qabul qiliş tizimi Estoniyada ötgan asrning 90-yillaridan buyon amalda.
Bugun, SSSR tarqab ketganiga qariyb 30 yil bölganda Estoniya ta'lim tizimida sovet ta'lim tizimi unsurlari mutlaqo qolmagan. Estoniyada maktab ta'limi uç bosqiçga bölinadi: 1-3 sinflar I bosqiç, 4-6 sinflar II bosqiç, 7-9 sinflar III bosqiç. Har uç bosqiçda ham öquvçilar yagona davlat ta'lim tizimi asosida öqitiladi. Özlaştirişi yaxşi bölmagan öquvçilarga yozgi ta'tilda ikki haftalik qöşimça darslar ötiladi. Agar öquvçi şunda ham yetarli darajada özlaştira olmasa, sinfda qoldiriladi.
Mavzuga oid
9-sinfni bitirgan öquvçilarga maxsus sertifikat beriladi. Şundan söng, ular yana uç yil, 10-12 sinflar hisobidan oliy örta ta'lim deb ataluvçi bosqiçda gimnaziyalarda ta'lim olişadi. Bu bosqiçda öquvçilarga özlari tanlagan soha böyiça dars ötiladi: kimdir kasb-hunar yönalişida, kimdir akademik yönalişda öqiydi.
Bitiruvçilar yagona davlat imtihoni topşiradi va uning natijasiga qarab OTMlarda öqiş imkoniyatiga ega böladi. Kimning reyting bahosi yaxşi bölsa, u yaxşiroq OTMda öqiş imkoniyatini qölga kiritadi. Estoniya OTMda beriladigan diplom Yevropa Ittifoqiga a'zo davlatlar va yana boşqa dunyoning köplab davlatlarida töğridan töğri tan olinadi.
Estoniyadagi öqituvçilar dars berişda keng vakolatlarga ega va ular öz işida tamomila mustaqil. Mamlakatda ta'lim sifatining yuqoriligi avvalo yuqori malakali öqituvçilar hisobiga.
Sobiq ittifoq respublikalari orasida Estoniya öqituvçilarga eng yuqori maoş tölayotgan davlatlardan biri hisoblanadi. Şu omil ham ta'lim sifati yaxşi bölişiga qisman hissa qöşadi. Estoniyada öqituvçilarning örtaça maoşi 1513 yevroni taşkil etadi. Bu mamlakatdagi örtaça iş haqidan balandroq hisoblanadi.
Estoniyada demografik holat öta passiv, tuğiliş darajasi past. Mamlakat aholisi tarkibida bolalar boşqa possovet respublikalariga nisbatan kam. Şu sababli maktablarda öquvçilar bir smenada öqiydi. Tuşgaça darslarda qatnaşgan öquvçilar tuşdan keyin maktabda qolib, yana bir neça soat qöşimça tögaraklarda saboq oladi.
Aholi soni doimiy ravişda oşib kelayotgan possovet respublikalarining aksariyatida bugun maktablarda darslar ikki smenada taşkil etiladi va öquvçilarda tuşdan keyin maktabda qolib, qöşimça tögaraklarda dars oliş imkoniyati yöq. Bu jihatdan ham Estoniya ta'lim tizimi boşqalardan bir qadam oldinda.
Maqsad muvaffaqiyat garovidir
PISA xalqaro reytingining Estoniyadagi vakili Gunda Tirening aytişiça, muvaffaqiyat qozoniş uçun öz oldiga jiddiy maqsad qöyişda estoniyalik öquvçilarning oldiga tuşadigani yöq. Ular öz ustida jiddiy işlasa, albatta, muvaffaqiyat qozonişini yaxşi tuşunadi va şunga harakat qiladi.
Eston maktablarida qat'iy dastur yöq / FOCUS
Mamlakat ta'lim vaziri Mart Laydmetsning sözlariga köra, estoniyalik öquvçilar bugun raqamli texnologiyalarga juda qiziqadi. Öquvçilarga birinçi sinfdanoq kompyuter darslari ötiladi. Bu ularga aniq fanlarni va xorijiy tillarni yaxşiroq özlaştirişiga yordam beradi. PISA xalqaro reyting testlarida estoniyalik öquvçilarning yuqori örinlarni egallaşiga ma'lum ma'noda şu ham sabab böladi. Testlar raqamli texnologiyalarga asoslanib tuziladi. Köpçilik mamlakatlarda uning nimaligini ham tuşunişmaydi. Estoniya ta'limi esa bugun deyarli raqamli texnologiyalarga ötib bölgan.
Maktab dasturi mavjud emas
Estoniyada öqituvçilar özlari zarur deb hisoblagan jihatlarga e'tibor berişlari mumkin, çunki maktabda qat'iy dastur mavjud emas. Bolalar olişi kerak bölgan bilimlar boşlanğiç sinflarda davlat ta'lim dasturiga muvofiq belgilanadi. Şu bilan birga, öşa dasturlarni dars jarayoniga tatbiq qilişda öqituvçilar mutlaqo erkin işlaydi. Öqituvçilar turli yozuv-çizuvlarga asoslangan hisobotlar topşirmaydi. Ularning işi özlari dars berayotgan öquvçilarning bilimi orqali baholanadi. Yuqori sinflarga ötganda öquvçilarga deyarli töliq erkinlik beriladi va ular özlari xohlagan fanlarni köproq özlaştira boşlaydi.
Qanday maqsadlarga erişiş kerakligini hamma biladi, ammo buni qanday amalga oşiriş har bir öqituvçining öziga boğliq. Estoniya Finlyandiyadan özlaştirgan yana bir tamoyil – tenglik. Sinovlarda jamoa bilan birgalikda şuğullaniş ham yaxşi samara beradi. Fan olimpiadalarida «Nima qilsang qil, natija körsat», deb heç kim öqituvçiga byurokratik talab qöymaydi.
Bu fan olimpiadasi yöq degani emas, bor, faqat öqituvçilar kuçli bilimga ega öquvçilar bilan emas, balki örtaça özlaştirayotganlar bilan ham individual şuğullaniş amaliyoti mavjud. Aksariyat öqituvçilarning yordamçisi bor. Mabodo birorta öquvçi berilgan topşiriqni butun sinf bilan örganişga vaqt topa olmasa, yordamçi u bilan alohida yoki kiçik guruhda şuğullanadi.
Har yetti öquvçiga bitta noutbuk
Estoniya ta'limining asosiy öziga xos xususiyati raqamlaştiriş hisoblanadi. Estoniya bolalari birinçi sinfdan boşlab kompyuterlarga örganişadi va bu PISA testlarida yordam beradi.
«PISA testlari raqamli, köp mamlakatlar esa hali bungaça yetib kelişmagan. Estoniyada raqamli könikmalarsiz yaşay olmaysiz, davlat muassasalari 98 foiz xizmatlarini raqamli formatda taqdim etadi», deydi Estoniya ta'lim vaziri Mart Laydmets. Uning aytişiça, Estoniya dunyoda birinçilardan bölib davlat ta'lim dasturiga axborot-kommunikatsiya könikmalarini öqitişni joriy qilgan.
Davlat har yili öqituvçilarning malakasini oşiriş uçun 4,3 mln yevro sarflaydi / VIEW PICTURES
1-sinfda bolalar asalari robotini dasturlaştiradi, 8-sinfda ular mikrokontrollerlar bilan işlaydi, 10-sinfda esa piton (dasturlaş tili) yordamida videoöyinlar yozişadi. Har bir fan böyiça haftada kamida bitta dars virtual muhitda ötkaziladi.
Estoniyada ta'lim uçun zarur böladigan texnologiyalar davlat yoki özini özi boşqariş organlari tomonidan ta'minlanadi. Ta'lim vazirligi ma'lumotlariga köra, maktablarda har yetti öquvçiga kamida bitta noutbuk töğri keladi. Bunday ta'minot nafaqat poytaxt Tallinda, balki mamlakatdagi barça maktablarda mavjud. Masalan, poytaxtdan bir soatlik masofada joylaşgan Kostiver maktabida 155 öquvçi uçun 48ta planşet va 24ta noutbuk bor.
«Agar biz mahalliy hokimiyatdan maktab uçun zarur narsalarni homiy sifatida olib berişni sörasak, ular rad etişmaydi. Agar sörovimiz asosli va örinli bölsa, bizga söragan narsamizni berişadi», deydi Kostiverdagi maktabi direktori Olga Saykovskaya.
Davlat öqituvçilar tayyorlaşga har yili örtaça yiliga 4,3 million yevro sarflaydi. Estoniyadagi öqituvçilarning 54 foizini 50 yoşdan kattalar taşkil etadi. Ularning hammasi ham kompyuterda ta'lim berişni bilavermaydi. Şu sababli hukumat ta'lim uçun ajratayotgan mablağning bir qismini yoş öqituvçi kadrlarni tayyorlaş uçun sarflaydi.
«Biz alohida e'tiborga muhtoj öquvçilar elektron muhitda vazifalarni yaxşiroq, ba'zan esa hammadan yaxşi bajarişini payqadik. Odatda bunday öquvçilar dars paytida orqa partada, boşqa öquvçilarga aralaşmay ötiradi. Ular uçun standart yondaşuv işlamaydi, ularga alohida e'tibor kerak», deydi Lyudmila Rojdestvenskaya.
Öquvçilarga töğri qidiruvni amalga oşiriş ham öqitiladi
Estoniyada öquvçilarga internetdan foydalanişni örta sinflardan örgatişadi. Ularning internetdan qançalik xavfsiz foydalanişi maxsus politsiya zobitlari – veb-konsteybllar tomonidan nazorat qilinadi.
PISA testi natijalariga köra, estoniyalik öquvçilar dunyoda adabiyot böyiça beşinçi örinni, matematika böyiça sakkizinçi va ximiya böyiça törtinçi örinni egallaşgan
«Texnik jihatdan bolalar juda ilğor, ammo ular, internetdagi turli tahdidlarga qarşi kuraşiş uçun ijtimoiy könikmalarga ega emas», deydi Estoniya politsiyasi podpolkovnigi Maarya Punak.
Veb-konsteybllar maktab öquvçilarining savollariga töğridan töğri ijtimoiy tarmoqlar orqali javob beradi va ba'zan darslarda ham qatnaşadi. Ular bolalarni qiziqtiradigan narsalar yoki öqituvçilarni xavotirga soladigan barça narsalar haqida gapirişadi: kiberhujumdan tortib boşqa tahdidlargaça.
Bir söz bilan aytganda, Estoniya ta'lim tizimi possovet respublikalardagi ta'lim tizimidan ança oldinga ötib ketgan. Balki şuning evaziga bugun bir parça maydoni va 1,5 millionga yaqin aholisi bilan Estoniya yuqori iqtisodiy körsatkiçlarni qayd etayotgandir?
