Imtiyoz yoki raqobat: oliy ta'limni rivojlantirişda qay biri muhimroq?

Imtiyozlarning salbiy oqibatlariga joriy yildagi test sinovlarida maksimal (189) ball töplab ham grantga kirolmagan abituriyentlar misolida guvoh böldik. Abituriyentlarning haqli noroziligi va jamoatçilik ta'siri ölaroq maksimal ball töplaganlar öqişga davlat granti asosida qabul qilindi.

Imtiyozlarning nimasi yomon, axir imtiyozga ham mehnat bilan erişiladi, yoşlarni bilim olişga intilişini yanada kuçaytirişda imtiyozlar ahamiyatli, deguvçilar köpçilikni taşkil qiladi. Biroq şu bilan birga, imtiyozning salbiy jihatlarini ham körişimiz mumkin. Turli soha vakillari bu haqida öz fikrlarini bildirişdi. 

Alişer Sa'dullayev: Imtiyoz bor joyda korrupsiyaga yöl oçiladi

Özbekiston Respublikasi Yoşlar Işlari agentligi direktori Alişer Sa'dullayev imtiyozlar haqida quyidagi fikrlarini aytgandi:

“Yoşlar Ittifoqi tomonidan beriladigan köplab imtiyoz (yoşlar uylari, “propiska” va boşqalar)larga kimdir erişaman, deb harakat qilişini istamayman. Töğri, bular yoşlarga kerak, rağbatning bir körinişi-ku, deydiganlar bor. Ammo, şaxsiy fikrimga köra, imtiyoz bor joyda tabaqalaniş bölib qoladi, korrupsiyaga yöl oçiladi. Imtiyoz bor joyda hamma uçun umumiy bölgan, teng imkoniyatlar şakllanişi qiyinlaşadi.

Biz hammamiz imtiyozlar orqali ma'lum maqsadimizga osonroq erişişni istaymiz. Nimaga bu yoş imtiyozga ega böldiyu, boşqasi “quruq qoldi”, degan gapni kimdir oldimga kelib gapirsa, men javob berolmay qolaman va bu adolatsizlik böladi. Qaysidir yoş öz mehnati bilan ma'lum muvaffaqiyatga erişsa, bundan xabarim bölmasa, men esa özim tanigan boşqa bittasiga imtiyoz bersam, bu “uçiga çiqqan” adolatsizlik böladi-ku.

Şunaqa kelişmovçiliklar bölmasligi uçun bunaqa tizimni yöq qilgan yaxşi. Undan köra, yoşlarda real, keyingi hayotida asqotadigan bilim, dunyoqaraş, işonçni şakllantirgan afzalroq”.

Iqtisodçi: imtiyozlar örniga stipendiyalar, grantlar berilişi kerak

Iqtisodçi, bloger Otabek Bakirov yoşlarga OTMga kirişga imtiyozlar berilişi oqibatlari, kambağal oila farzandlarining ta'lim oliş imkoniyatlari xususida fikrlarini bayon etdi:

“OTMlarga kiriş böyiça imtiyozlarning mavjudligi xuddi boşqa iqtisodiy sohalarga, bozorlarga kiriş borasidagi imtiyozlar kabi zararlidir. Imtiyozlar bilim oliş uçun emas, imtiyoz oliş uçun intiliş yaratadi. Bu soğlom raqobatni buzadigan buzğunçi omil. IIV, bojxona xodimlari farzandlari, qaysidir çekka hududda tuğilganlar uçun imtiyoz taqdim etilişi Konstitutsiya ruhiga zid.

Lekin bilmadim, imtiyoz taqdim etayotganlar, bu haqda qaror qabul qilganlar yoşlikda qanaqadir komplekslarga ega bölişgan körinadi. Ular hayotda, öqişda, biznesda faqat imtiyozlar bilan yaşab kelişgan. Oltin medal, komsomol yöllanmasi, partiya taqsimoti - eski avlod vakillari juda yaxşi eslaşadi. Kolxoz raislari, “partkom”, “raykom”, “obkom”larning farzandlari, asosan, şu “tirqiş”lardan foydalanib kelişgan. Menimça, bugun öşa imtiyozlarni yarata turib, ular sovet nostalgiyalarini tiklamoqdalar.

 OTMlarga, u xoh xususiy, xoh davlat tasarrufida bölsin, qaysidir toifaning alohida tartibda öqişga kirişini ta'minlovçi imtiyozlar umuman kerak emas. Aytaylik, olimpiada ğoliblari, zulfiyaçilar yoki maxsus maktab bitiruvçilari nega imtiyoz bilan öqişga kirişi kerak? Nima, ularning bilimi yetarli emasmi? Raqobat bilan öqişga kirişdan qörqişsa, ular qanday qilib olimpiada yo “Zulfiya” mukofoti tanlovi ğoliblari bölişgan. Qanday qilib maxsus maktablarga kirişgan va öqişgan? Imtiyozlar örnini bizda stipendiyalar, OTMlar qoşidagi fondlarning grantlari egallaşi lozim. Soğlom raqobatda öqişga kirgan talaba muvaffaqiyati faqat şunday qöllab-quvvatlanişi kerak. Imtiyoz asosida OTMga öqişga kiriş emas, OTMda muvaffaqiyatli öqiş dastaklanişi zarur.

Kambağal oilalar farzandlarining oliy ta'limga imkoniyatlari yildan yilga pasayib bormoqda. Özim misolimda aytadigan bölsam, agar men hozir abituriyent bölganimda, özim öqib tugatgan OTMga yaqin yölay olmasdim. Oxirgi 4 yilda ijtimoiy tengsizlik barça jabhada ortdi va yana ortib bormoqda. Xususiy va elita öqiydigan maxsus maktablar köpaytirilgan sari davlat maktablarida ta'lim sifati borgan sari yomonlaşmoqda. Bu bilan kambağal qatlamning OTMga imkoniyati örta ta'limdayoq qirqilmoqda.

Ya'ni avval boşdagi startdayoq kambağallarga öta yomon imkoniyatlar qoldirilmoqda. Oliy ta'limga yeta olmagan yoşlar uçun kasb-hunar ta'limi bekorga kiritilmagan edi. Albatta, uning amalda qanday işlagani boşqa masala. Takomiliga yetkaziş örniga kasb-hunar ta'limi tizimi yangi davrda buzib yuborildi. Yomon bölsada, hunarga, qanaqadir malakaga ega bölgan yoşlar örniga heç qanday malaka va hunarga ega bölmaganlar armiyasi paydo böldi va bu qatlamdan qutulişning yagona çorasi sifatida ularning mardikorlar sifatida Rossiyaga yuborişni afzal körişmoqda.

Xulosa

Körinib turibdiki, ayrim toifa abituriyentlariga qöllangan imtiyozlar soğlom raqobat muhitiga salbiy ta'sir ötkazadi. Abituriyent imtiyoz uçun harakat qilganidan keyin diqqat-eʼtiborini faqat imtiyozga qaratadi. Real bilim oliş esa ikkinçi darajaga tuşib qoliş ehtimoli ortadi. Bu esa keyinçalik mehnat bozorida kadrlar sifatiga ta'sir ötkazadigan faktorlardan biriga aylanişiga sabab bölişi mumkin. 

Bilimli yoşlarga imtiyoz berilmasa ham ular kiriş imtihonlarida öz bilimi bilan talaba bölişi mumkin. Lekin öqişga kirişga moddiy imkoniyati bölmaganlar-çi? Ularning taqdiri nima böladi? Heç bölmaganda, ular uçun imtiyozlar joriy qilinişi kerak, deguvçilar ham oramizda köpçilikni taşkil qiladi.

Abituriyentlarga imtiyoz bergandan köra, OTMlarga kiriş imtihonlari soddalaştirilişi, aholini oliy ta'lim bilan qamrab oliş darajasini oşirişga e'tibor qaratilişi kerak. Eng muhimi, ta'limning barça bosqiçlari: maktabgaça ta'lim, umumiy örta ta'lim, oliy ta'lim va undan keyingi ta'lim turlarini rivojlantiriş orqaligina öqimişli yoşlar qatlamini şakllantirişga erişiş mumkin. OTMlarga kiriş uçun imtiyozlar beriş orqali yoşlarda haqiqiy bilim oliş va uni amalda qöllaşga rağbatlantiriş emas, balki vaqtinçalik vositalarga e'tiborini qaratib qöyişga uriniş bölayotgandek göyo. Şaklga emas, mazmunga asosiy e'tibor qaratilişi kerak bölgan vaqt allaqaçon kelgan, nazarimda.

Imtiyozlar bölgani yaxşi, ammo teng raqobatni çeklovçi har qanday imtiyoz pirovardida yaxşilikka olib kelmaydi. Xuddi şuningdek, ta'limga ham uning singdirilişi qanday oqibatlarga olib kelişini öylab köriş kerak. Barça fuqarolarning qonun oldida tengligi va huquqlari bir xilda ta'minlanmas ekan bir joyda depsinib turaveramiz. 

Muhabbat Ma'mirova