Davlat qarziga örnatilgan çeklov, yangi kutilma va rejalar. Moliya vazirligi vakili bilan suhbat
|21:19 / 05.11.202013 77710 min
2021 yil davlat budjeti loyihasi jamoatçilik muhokamasiga qöyildi va unda birinçi marotaba davlat qarzining maksimal çegarasi belgilandi. Moliya vazirligi departament direktori Jasur Qarşiboyev davlat qarzining YaIMga nisbatan 60 foiz çeklovi haqida batafsil ma'lumot berib, buning mohiyatini tuşuntirdi.
– Davlat budjeti töğrisidagi qonun loyihasi jamoatçilik e'tiboriga havola etilayotganda, davlat qarzining belgilangan maksimal çegarasi ma'lum qilindi. Bu 60 foiz nimani anglatadi va bundan közlangan maqsad nima?
– Olib borilayotgan siyosat, qilinayotgan sa'y-harakatlarning tub mohiyatini xalqimizga tuşuntirib beriş biz Moliya vazirligi vakillari, umuman, mutaxassislar uçun ham muhim.
Bevosita siz aytgan savolga töxtaladigan bölsak, 60 foiz nima degani? Avvalo, ta'kidlab ötiş kerakki, davlat yalpi qarziga limit qöyiş ilk marotaba bölyapti. Lekin bu (YaIMga nisbatan 60 foiz davlat qarzining paydo bölişi – tahr.) bizning targetimiz emas. Ya'ni biz öşa körsatkiçga erişişga harakat qilmaymiz, balki hozir qöşimça çeklov kiritilyapti: undan oşmaslik harakati. Xabaringiz bor, ötgan yili taşqi qarz jalb qilişga bir yillik limit qöygan edik. Bu yilgisi nima bilan farqlanadi?
Bu yil ikkita özgariş böldi: birinçisi, bu – davlat yalpi qarziga çeklovlar qöyilyapti. Ya'ni davlatning içki majburiyatlarini ham çeklayapmiz.
– Demak, taşqi va içkini hisoblaganda, umumiy çegara qöyilgan.
– Ha, biz mana şu 60 foizga yetmaslikni nazarda tutgan holda, yillik limitlarni belgilab boramiz. Çunki şu paytgaça bunday körsatkiç yöq edi. Endi biz yuqori çegarani qöyiş orqali özimizga özimiz çeklov beryapmiz.
– 60 foizning belgilanişi töğrisida batafsil aytib ötsak. 60 foiz nimaga nisbatan olingan va nima uçun aynan 60 foiz?
–60 foiz YaIMga nisbatan olingan va bu budjetda faqat 2021 yilga degan joyi bor. Bu notöğri tuşunçaga yetaklamasligi kerak. Uşbu budjet qonuni faqat 2021 yil uçun amalda böladi. Bu yuridik texnika hisoblanadi. Şuning uçun davlat qarzi joriy yilda 60 foizdan oşib ketmasligi kerak, degan ma'noda qonun loyihasiga band kiritilgan.
Endi hisob-kitoblarga qaytadigan bölsak, birinçi navbatda har bir davlatning qarzga xizmat körsatiş salohiyati bor. Bu xalqaro me'yorlar asosida hisoblanadi. Ya'ni Xalqaro valuta jamğarmasining öz tavsiyalari bor. Uning tavsiyalariga binoan ekonometrik modellaştiriş asosida hisoblanganda, agar davlat taşqi qarzi 70 yoki 80 foizdan oşib ketsa, davlat uçun uning yuki oğir böladi. Ya'ni bu vaziyat iqtisodiy rivojlanişga emas, iqtisodiy sekinlaşuvga olib kelişi mumkin.
Mavzuga oid
Bevosita har bir davlat uçun hisoblaş metodikasi bor. Unda, avvalo, davlatning qarzga xizmat körsatiş salohiyati hisoblanadi. Bunda juda katta, köp sonli körsatkiçlar bor. Ya'ni Jahon bankining davlatning institutsional salohiyati hisobga olinadi. Masalan, Özbekistonning institutsional salohiyati yuqori hisoblanadi. Unga qöşimça ravişda Xalqaro valuta jamğarmasining metodikasiga köra, jahon iqtisodiyotining rivojlanişi, qança rezerv mavjudligi va iqtisodiy ösiş qança ekani kabi körsatkiçlar bilan birga hisoblaganda davlatning öz indeksi hisoblanadi. Özbekiston uçun oxirgi indeksda 3,1dan 3,2ga ösiş kuzatildi. Agar ikki marta mana şunday ösiş kuzatilsa, kategoriyani özgartirişga imkoniyat beradi. Özbekistonning qarzga xizmat körsatiş salohiyati yuqori, kuçli hisoblanadi. Buning ekvivalenti – davlat qarzi qiymatda 75 foizgaça kötarilişi mumkin.
– Demak, bu bizga YaIMga nisbatan 75 foizgaça qarz jalb etiş imkoniyatini beradi.
– Xalqaro metodika böyiça [qarz jalb etiş] imkoniyatini beradi, deb hisoblaşadi. Lekin taşqi va içki şoklar bor. Masalan, bu yil ham taşqi, ham içki şok böldi. Kutilmagan, heç kim prognoz qila olmaydigan, prognoz qilib bölmaydigan şoklar. Mana şu şoklar natijasida qarzga xizmat körsatiş salohiyati qançalik özgarişi yoki oşib ketişini taxmin qiliş mumkin. Masalan, bu yil YaIMning yil boşiga qaraganda nisbatan ijobiy ösişi körinsa ham, rejalarimizga nisbatan past böldi.
– Qançalik past böldi?
– Yil boşida 5 foizdan yuqoriroq ösiş kutilgan bölsa, hozirgi kunda 1-1,5 foiz atrofida. Osiyo taraqqiyot banki, Jahon banki, Xalqaro valuta jamğarmasining körsatkiçlariga qaraganda, yil boşida ham, oxirida ham turliça kutilmalar bor. Lekin taxminan 1-1,5 foiz atrofida kutilmoqda. Bu nima degani? Mamlakatni absolyut qiymatda qarzga xizmat körsatiş salohiyati, imkoniyati çeklanmoqda. Ya'ni köproq emas, kamroq qarz olişga töğri keladi. Lekin Özbekistonga prudensial, ya'ni ehtiyotkorona yondaşuv xos. Konservativlar köp. Bu xalqimizga xos, mos xislat – qarzni yomon köriş. Moliya vazirligida ham xalqimizning vakillari işlaydi. Bizda ham qarzga nisbatan salbiy yondaşuv bor.
– Demak, yetti ölçab, bir kesiş kerak.
– Xuddi şunday. Özingiz bilasiz, oilada tadbir qilinmoqçi bölsa, biror qaror qabul qilişda köp öylanadi. Qarz olişga moyillik kam. Faqatgina majbur bölsa yoki öşanga közi yetsagina, qarz olinadi. Xuddi şunday tamoyil bizda ham bor. Ya'ni Moliya vazirligi Özbekiston Respublikasi nomidan davlat qarziga xizmat körsatadi. Bunda doim özining ehtiyotkorona yondaşuvini amalga oşiradi. Bu nima degani?
Bu degani Moliya vazirligi har qanday fiskal risklarni inobatga olişga harakat qiladi. Boyagi 75 foizlik hisob-kitobga qaytadigan bölsak, taşqi va içki şoklarni hisobga olganda, şu bilan birga davlat qarzining taxminan 70 foizi davlat korxonalari tomonidan xizmat körsatilişi, ya'ni investitsion loyihalar orqali amalga oşirilişi, taşqi şoklar hamda Xalqaro valuta jamğarmasi tavsiyalarini inobatga olib, bizda hozir 60 foiz.
Şoklar bölgan taqdirda ham 60 foizga yetgan taqdirida ham, şok bölsa ham, 75 foizdan oşib ketmaydi. Mana şu yondaşuv amalga oşirilmoqda.
– Lekin bu Özbekiston kelasi yili qarz miqdorini 60 foizga olib çiqadi, degan yangliş fikrdan biz yiroq bölişimiz kerakligini anglatadi. Şundaymi?
– Xuddi şunday. Bizning öz prognozlarimiz bor. Lekin prognozlarni oşkora aytişdan oldin, şuni aytişim kerak: prognozlar köp narsaga boğliq. Birinçidan, YaIM qançalik ösadi? Ikkinçidan, valuta kursi qanday özgaradi? Uçinçidan, investitsion loyihalar qanday amalga oşiriladi? Agar pandemiya şaroiti davom etsa, ösiş sekinlaşadi. Özlaştiriş sekinlaşadi. Bu degani esa qarz sekinroq ösadi. Yoki davlat budjeti defitsitiga talab etiladigan qarz qança böladi? Prognoz körsatkiçlar hammasi e'lon qilingan, budjet töğrisidagi qonunda 5,5 milliard dollar ekvivalentidagi limit körsatilgan. Kelasi yilning özida 60 foizga çiqmaydi. Ança past böladi. Lekin 60 foizga yetmasligi şart-şaroitlarini körgan holda harakat qilişimiz uçun özimizga çeklov qöyyapmiz.
– Bugungi kundagi raqamlar haqida gaplaşsak. Hozirgi kunda davlat qarzi umuman içki va taşqisi bilan birga hisoblanganda, YaIMga nisbatan neça foizga yetgan?
– Dastlabki hisob-kitoblarga köra, uçinçi çorak natijalari hali e'lon qilinadi, kurslar örnatilganidan keyin qayta tekşiriladi. Içki va taşqi qarzi 36 foiz atrofida. Şundan 32 foizi taşqi qarz, 4 foizi esa içki qarz.
– Bu köpçilikka noma'lum bölişi mumkin. Özbekistonda qanday qilib içki qarz paydo bölişi mumkin? Axir özidan özi qanday qilib qarz oladi, degan savol ham paydo böladi. Şunga ham izoh berib ötsangiz. Moliya vazirligi qanday qilib içki qarzni jalb etadi?
– Avvalo, davlat içki qimmatli qoğozlari çiqariladi. Aytişimiz kerakki, davlatning taşqi qarzi köpayganidan içki qarzi köpaygani yaxşiroq. Nima uçun? Bunda valuta risklari kamayadi. Içki qarz, asosan, sömda jalb qilinadi. Unda valuta tebranişlari oqibatida qöşimça xatarlar bölmaydi. Biz hozirda özimizga şunday möljal belgilab olganmiz: bosqiçma-bosqiç davlat budjeti defitsitining eng kamida 20 foizi içki qarz hisobidan qoplanişi kerak. Bu juda katta marra. Öşa marraga erişişga harakat qilyapmiz.
Davlat içki qarzining ikkinçi körinişi bu – davlat kafolatlari. Masalan, yirik korxona, bank tomonidan davlat moliya dasturlari moliyalaştirilayotganda unga davlat içki kafolati beriladi. Hozirgi kunda davlat içki kafolatlari miqdori dastlabki hisob-kitoblarga köra, 2 milliard dollar ekvivalentidan kamroq.
Yana bir quvonarli narsa, biz hozirgi kunda AQŞ ğaznaçiligi, Osiyo taraqqiyot banki va qisman Yevropa taraqqiyot va tiklaniş banki bilan birgalikda işlayapmiz va davlat qimmatli qoğozlar bozorini rivojlantirişga harakat qilyapmiz. Statistik ma'lumotlarni keltirişim mumkin: 2018 yilda bor-yöği 600 milliard söm ekvivalentida davlat qimmatli qoğozlari çiqarilgan bölsa, 2019 yilda 1,5 trillion sömga yetdi. Bu yil hozir 5 trillion sömgaça çiqara oldik. Biz bunda bozorni örganyapmiz. Banklar va boşqa davlat qimmatli qoğozlarini sotib oluvçi mijozlarning nimaga qiziqişi, qanday muddatlarga çiqarilişi qiziq ularga, likvidligini oşirişga harakat qilyapmiz, auksionlarni doimiy e'lon qilib boryapmiz, standartlaştiryapmiz. Umuman olganda, mana şu sohani rivojlantirişimizning özi taşqi qarzni kamaytiriş va bevosita özimizning valuta xatarlarimizni pasaytiriş imkoniyatini beradi.
Alişer Rözioxunov suhbatlaşdi.
Tasvirçi va montaj ustasi — Otaxon Yusupov.
