Mujmal oğzaki nutq, Google-tarjimondagi özbek tili va qöşalifbo muammosi - lingvist olima bilan suhbat
|21:25 / 02.02.202121 85012 min
Tillarning internet va elektron tilga aylanişi – zamonaviy dunyoda ularning rivojlanişi uçun eng muhim omillardan biri. Şu ma'noda özbek tilini ham ravnaq toptirişda kompyuter lingvistikasini rivojlantiriş bugun har qaçongidan muhim.
Nilufar Abdurahmonova Nilufar Abdurahmonova
Kun.uz muxbiri ayni sohada ilmiy izlanişlar olib borayotgan yoş tadqiqotçilardan biri Nilufar Abdurahmonova bilan suhbat taşkil etdi.
Filologiya fanlari böyiça falsafa doktori (PhD) Nilufar Abdurahmonova Toşkent davlat özbek tili va adabiyoti universiteti dotsenti sifatida işlab kelmoqda.
— Bizda tilşunoslik deganda faqat ona tili qoidalarini örganiş va örgatiş tuşuniladi. Nega unday?
— Lingvistikani ona tili qoidalarini örganiş deb tuşunmaslik kerak. Çunki ona tili va adabiyot – tilni özlaştiriş bilan boğliq kompetensiyaviy jarayon.
Omma tasavvuridagi tilşunoslik bilan ilm ahlining tuşunçasidagi tilşunoslik örtasida tavofut bor, albatta. Bizda ona tili sifatida öqitişda ayrim kamçiliklar kuzatilgan, masalan, grammatikaga asosiy e'tibor qaratilgan.
Avvalgi til öqitiş dasturi, ya'ni grammatika asosida ona tilini örgangan avlodning tafakkuri keng, lekin oğzaki nutqi adabiy til me'yorlari darajasida emas. Biror mavzuda fikr bildir deyilsa, nima qilarini bilmay qoladi, mikrofon oldiga kelganda qörqadi, çunki tafakkur voqelanganda nutqi yöqligidan qörqadi. Şunga qiyosan, rusiyzabon yoşlar nutqini soliştirsak, ular öz içki nutqini taşqi nutqiga bemalol çiqara oladi.
Özbek tilini ona tili sifatida öqitiş böyiça tasdiqlangan yangi Milliy dasturda esa asosiy maqsad – kommunikatsion tilni rivojlantiriş, ya'ni bolani jonli muloqotga tayyorlaş.
Şuningdek, tilşunoslikdagi köp sohalarning yangiligi va ularning amaliyotga joriy qilinmagani ham omma uçun şunday tasavvur berişi mumkin. Til bilan boğliq yangi sohalar birgalikda amaliyotga tatbiq etilsagina uning tom ma'nodagi ilmiy maqomi kötariladi.
Tilşunoslikda kompyuter lingvistikasidan taşqari neyrolingvistika, kognitiv lingvistika, psixolingvistika, biolingvistika kabi yangi sohalar mavjud.
— Siz nega aynan kompyuter lingvistikasini tanlagansiz? Sizni köproq qiynaydigan muammo qaysi – til böyiça işlarmi yoki masalaning dasturiy tomonimi?
— Meni bu sohaga qiziqtira olgan inson professor Abdumajid Pölatov bölgan va ulardan umrbod minnatdorman. U insonning olim va odamiylik fazilatlari men kabi köplab yoşlarni ilm yöliga kirişlarida turtki bölgan. Ular hamişa tilni har narsadan yuqori qöyardilar. Zero, til barça fanlarni özlaştirişda vositaçi hisoblanadi, der edilar.
Mavzuga oid
Köpçilikning fikriça, ingliz tilining formulasi bor va şuning uçun u modellaştirilgan. Xöş, özbek tilining modeli yöqmi? Albatta bor. Negaki, söz qöllaş va gapni şakllantirişda boşqa turkiy tillarga qaraganda özbek tili optimal holatga keltirilgan. Ya'ni qoidalar u darajada köp emas. Masalan, qattiq yoki yumşoq unlilar morfotaktikasi (qöşimçalar qöşiliş ketma-ketligi).
Albatta, har qanday tabiiy tilning istisnoli holatlari böladi, bu – tilning yoki til vakillarining aybi emas. Çunki u jamiyat bilan yaşaydi va hamişa şakllanib boradi.
Özbek tilida dasturiy ta'minotlar qilinmagani kompyuter lingvistikasiga faqat fan sifatida qaralganida deb bilaman. Uning mazmunida yotgan har bir masala özbek tili texnologiyasiga tegişli bölib, uni davlat siyosati darajasida amalga oşiriş lozim edi.
Endilikda özbek tilining yozma muloqoti uçun ikkitalik grafemadan (kirill va lotin) foydalanilayotgani va imlo qoidalariga hali ham bepisandlik bilan qaralayotgani tilni kompyuter tiliga ötkazişda, aynan til texnologiyasi uçun ayrim muammolarni keltirib çiqaradi.
Lotin va kirill alifbosining parallel foydalanilayotgani lingvistik resurslarning har xilligini keltirib çiqaradi. Agar lotin yozuviga töliq ötilsa, özbek tili uçun dasturlar yanada takomillaşib boraveradi, grafemalar bilan boğliq muammolar ham barham topadi.
Dasturlaşda özbek tilining elektron resurslarini (özbek tili korpusi, elektron luğatlari, internet sahifalaridagi matnlar) va texnologiyalarini takomillaştirib, ularni tezlik bilan yaratiş kerak. Til texnologiyasi uçun tilni yanada murakkablaştirişning hojati yöq.
Özbek tili boriça, şundayligiça formallaştirilsa, maqsadga muvofiq. Nima uçun özbek tilida korpus lingvistikasini rivojlantiriş kerak? Çunki korpus bu – nafaqat yozma matnlar, balki oğzaki nutqni kompyuter öqiy oladigan şaklga keltira oladigan yagona elektron majmua.
Ötgan yildan boşlab 4ta OTMda kompyuter lingvistikasi magistratura mutaxassisligi oçildi. Buni şu sohaga daxldor muammoli masalalar uçun yeçim deb aytsak böladi. Çunki şu sohada yetişib çiqayotgan kadrlar kelajakda aynan özbek tili texnologiyasi, ya'ni kompyuter lingvistikasini rivojlantirişga hissa qöşişiga işonamiz.
— Hozirda qanday loyihalar ustida işlayapsiz?
— 2020 yilda «Özbekiston ayollarining eng yaxşi 100 ta innovatsion loyihasi» tanlovida biz taqdim etgan işlanma sovrindorlikka munosib deb topildi. Loyiha nomi – «Özbek tilining köpfunksional platformasini yaratiş». Loyiha Koreyaning xalqaro ixtiroçi ayollar assotsiatsiyasining maxsus sertifikatiga sazovor böldi.
2020 yilda Mahalla va oilani qöllab-quvvatlaş vazirligi huzuridagi «Mahalla va oila» ilmiy-tadqiqot instituti tomonidan qisqa muddatga möljallangan loyihamiz tasdiqlandi. Bu loyiha «Oila, mahalla va gender tengligi mavzusidagi badiiy asarlarning elektron korpusini yaratiş» deb nomlanadi.
Ma'lumki, badiiy asarlarimiz tarqoq holatda PDF şaklda turadi. Bizning loyihamizda esa milliy adabiyotimizning jadid, sovet va mustaqillik davrida yaratilgan badiiy adabiyotlar xronologik jihatdan tasniflangan elektron korpusi jamlanadi. Uşbu elektron korpus nafaqat filologik tadqiqotlar uçun, balki kompyuter lingvistikasi, psixologiya, pedagogika va boşqa ijtimoiy sohalar uçun ham örganiş obekti bölişi mumkin.
Badiiy adabiyot köpinça adabiyotşunoslar tomonidan örganiladi. Uning psixologik, ijtimoiy, pedagogik jihati esa kam örganilgan. Loyihamizdan maqsad – özbek tilining matnlar korpusi ilmiy tadqiqot işlari uçun muhim manba bölib xizmat qilsin.
Erişilgan yutuqlarimiz va loyihalarimiz ortida ilmiy jamoa işlaydi, şogirdlarim, dasturçilar va boşqa soha mutaxassislari.
— Google-tarjimon dasturining özbek versiyasidagi matnlar nega yaxşi ögirilmaydi?
— 2014 yil özbek tili boşqa tillar qatori Google-tarjimonga kiritildi. Öşa paytlarda tarjima sifati yaxşi emas edi, uning asosiy texnologiyasi luğat va qoidalarga tayanilgan.
Istalgan tilning luğati neçoğlik boy bölmasin, maşina tarjimasi uçun bu yetarli bölmadi. Çunki matn tuziş – bu har bir kişining individual xos tabiatidan kelib çiqadigan hodisa va leksikologiya doimiy ravişda özgarib turadi. Şuning uçun bu sohada faqatgina tuzilgan luğatlar va qoidalar bilan uzoqqa borib bölmaydi. Endilikda Google statistikaga asoslangan yoki neyro maşina tarjimasi texnologiyasi bilan tarjimalar qilmoqda.
Buning mohiyati şundaki, statistik ma'lumotlar olingan ehtimollik holatidan kelib çiqib, mavjud tarjima adekvatlaridan foydalaniladi. Bu esa özbek tilining parallel korpuslar texnologiyasi ustida ham talaygina tadqiqotlar yaratiş zaruriyatini körsatadi. Ayon bölyaptiki, muammo yana korpus mavzusiga kelyapti, çunki bu – özbek tilini rivojlantiriş uçun eng kerakli sohalardan biri.
Mening PhD dissertatsiyam aynan maşina tarjimasi böyiça «Inglizça matnlarni özbek tiliga tarjima qiliş dasturlarining lingvistik ta'minoti» mavzusida bölgan. Tadqiqotimizda inglizça matnlarni özbek tiliga tarjima qiliş uçun ingliz tilidagi 12 mingta fe'lli frazemaning 180 mingta ma'nosi, 10 mingta sözning inglizça-özbekça tarjimasi, matematik va tilşunoslikka doir terminlar ma'lumotlar bazasiga kiritilgan. Şuningdek, ingliz va özbek tilidagi derivatsion qöşimçalar bazasi, gap modellari şakllantirilib, uning lingvistik algoritmlari işlab çiqilgan.
Men mutaxassis sifatida aynan maşina tarjimasini örganiş orqali kompyuter lingvistikasini bilişim mumkinligiga işonardim. Çunki maşina tarjimasi körinişidan tarjima faoliyati bölib tuyulsa-da, işlaş texnologiyasi morfologik analizator, sintaktik tahlil (parsing), korpus texnologiyasi, amaliy leksikografiya, spelling (avtomatik tahrirlaş) kabi qator sohalarni ham örganişni taqozo etadi va bularsiz avtomatik matn tahlili haqida gapiriş örinsiz.
Tarixga qarasak, kompyuter lingvistikasi paydo bölişiga zamin bölgan omillardan biri ham maşina tarjimasining yaratilgani bölgan.
Sifatli maşina tarjimasi moliyaviy qöllab-quvvatlaş bölişini ham talab qiladi. Özbekistonda til texnologiyasini rivojlantiriş uçun intellektual potensial yetarli: dasturçi ham, tilşunos ham, tarjimon ham bor.
Xabaringiz bor, 2020 yil oktyabr oyida prezidentimiz Şavkat Mirziyoyevning til siyosatini yanada qöllab-quvvatlovçi farmoni e'lon qilingan edi. Hozir qayd etib ötgan barça fikrlarimiz farmonda keltirilgan til texnologiyasiga doir ustuvor vazifalarga aynan mos keladi. Umid qilamizki, bu böyiça işlar özining yeçimini topadi.
— Nega özbek tiliga yangi kirib kelgan va çiqib ketgan sözlarning monitoringi qilinmaydi yoki yangi sözlarning yozilişi elektron luğatlar şaklida aholiga tavsiya qilinmaydi?
— ToşDÖTAUda terminlar tarjimasi böyiça kiçik loyihalar tanlovi e'lon qilingandi, unda asosan talabalar qatnaşib, 30 dan ortiq turdagi kiçik ilmiy atamalar luğatlari yaratildi. Bu mavjud terminlarning özbekçasi bilan boğliq muammoni hal etdi xolos. Lekin har yili tilimizga kirib kelayotgan söz va terminlar monitoring va tahlil qilinmaydi.
Maşina tarjimasi mavzusi bilan şuğullanganimda ham men uçun eng katta muammo terminlar bölgan. Özbek tilida yaratilgan aniq va tabiiy fanlarning leksikasi tarjimasi bilan qiziqqanimda, bu borada luğatlar yetişmasligiga guvoh bölganman. Ya'ni ularning aynan adekvat tarjimasi ayrim terminlar uçun deyarli mavjud emas.
Litvada özim guvoh bölgan bir voqea esimga tuşdi. Bir kuni ilmiy rahbarim 1–2 soatlik majlis bölişi, istasam unga kirişim mumkinligini aytdi. Majlis litov tilida bölib, katta monitor qarşisida nimalarnidir muhokama qilişdi. Keyin bilsam munozara loyiha doirasida yaratilayotgan luğatga muayyan sözlarni kiritiş yoki kiritmaslik böyiça ekan. Töğrisi, sözga bölgan munosabatni körib, hayratga tuşdim. Ilmiy darajasi yoki unvoni emas, mutaxassislarning özaro kelişuvi asosiga qurilgan ilmiy raqobatni körib havasim keldi.
Fan-texnika qayerda bölsa, termin ham öşa tilda paydo böladi. Nemis tili misolida aytadigan bölsak, har yili bu til tarkibiga özlaşgan tillar monitoring qilinadi va rivojlaniş tendensiyasi kuzatib turiladi. Bizda ham terminlarning tarjimasi va yangi kirib kelayotgan sözlarni monitoring qilib boruvçi ilmiy tadqiqot instituti tuzilsa, maqsadga muvofiq bölar edi.
— Sizni öylantirgan muammolar va şogirdlaringizga beradigan körsatmalar?
— Alloh umr bersa, hali köp rejalar va oldimga qöygan maqsadlarim bor va ularni amalga oşiriş yölida örganişdan töxtamayman. Eng katta maqsadlarimdan biri – biz qilayotgan işlar odamlarga naf keltirsin. Ana şunda ilm ham özining maqsadiga erişgan böladi.
