Maşhurlaşib borayotgan «innovatsion» kitoblar: til örganiş vositasimi yo lotereya?
|21:30 / 16.03.202180 14319 min
Kun.uz sönggi vaqtlarda xorijiy tillarni tez va innovatsion metodlar orqali örgatişda foydalaniş mumkinligi haqida reklama qilinayotgan kitoblar ustida kiçik suriştiruv ötkazdi. Natijalari har qanday öquvçini qiziqtirsa ajab emas...
Reklama va taşviqot
Oxirgi paytlarda xorijiy tillarni tez va innovatsion metodlar orqali örgatişni va'da qiluvçi loyihalar köpaygandan köpaydi. Televideniye, ijtimoiy tarmoqlar, köçadagi bilbordlar falon oyda ingliz, koreys, arab tillarini örgatiş böyiça takliflarga tölib ketdi.
Keling, loyihalarning sayt va veb-sahifalariga razm solib köramiz.
Avval, sönggi vaqtlarda reklamaga zör berayotgan Booknomy loyihasiga töxtalsak. Loyihaning saytida 2018 yildan buyon bu metod böyiça 50 mingdan ziyod foydalanuvçi til örgangani haqidagi fakt keltiriladi.
Bu raqam nihoyatda kattadek tuyuldi bizga va loyiha asosçisi, rahbari va qöllanma muallifi Odilbek Ikromov bilan suhbat qilişga qaror qildik.
Mualliflarning ta'kidlaşiça, kitob AJ Hoge va XX asrning 50-60-yillarida faoliyat körsatgan atoqli Pol Pimsler metodlari asosida yaratilgan. Xoug va Pimslerlarning metodlari ingliz tilini faqat eşitib örganişga asoslangan.
Suhbat çoğida O.Ikromovdan yuqoridagi 50 ming raqami qayerdan olingani haqida söradik. Uning aytişiça, sotilgan kitoblar adadiga tayanib şunday raqam hosil bölgan.
Şu örinda muallifning sözlari bizda şubha uyğotdi. Sababi Booknomy loyihasiga tegişli “Intensive English” darsligining 2020 yil 27 yanvarda bosmaga ruxsat berilgan naşri bir ming va 2020 yil 2 sentyabrdagisi ham bir ming nusxada çop etilgan. Bir yilda ikki ming nusxada kitob çiqarib, 50 mingdan ziyod foydalanuvçi natijaga erişganligi har qanday odamda ham aytilayotgan raqamlarga nisbatan şubha uyğotsa ajab emas.
Endi “5 yulduzli darajaga ega dunyoning yetakçi 3D innovatsion metodikasi” deb bong urilayotgan TEDBOOK loyihasi haqida söz yuritsak. Loyiha saytida mazkur metod dunyoda birinçi raqamli ekani (!) aytilmoqda
Qaysi metodika bu? Odatda loyihalar biror metodika ustida işlagan va/yoki unga sayqal bergan guruh yoxud şaxslar nomi bilan ataladi. Tedbook taklif qilayotgan metodikaning nomi nima? U qayerda birinçi raqamli deb tan olingan? Afsuski, bu faktni tasdiqlovçi biror havola keltirilmagan.
Mavzuga oid
Tedbook loyihasining rasmiy saytida uşbu metodika böyiça Honkong, Tayvan va Xitoyda til örganayotganlar soni keltirilgan.
Ammo, bu ma'lumotga ham heç qanday isbot-dalil keltirilmagan, ya'ni, havola yöq.
Tedbook loyihasi ijroçi direktori Abdurauf Olimov bunga izoh berar ekan, Google PlayMarket portalidan yuklab olingan mobil ilovalar sonidan kelib çiqib, bu metodika birinçi raqamli deb aytilişini ma'lum qildi. Ammo, aynan qaysi mobil ilova haqida gap ketayotganiga aniqlik kiritilmadi.
Mualliflar
Loyihalarni tadqiq qiliş jarayoniga çuqurroq kirganimizda mualliflar şaxsi bilan boğliq eng qiziq faktlarga duç keldik. As'asa-yu dabdaba bilan reklama qilinib, til örganuvçilarga katta va'dalar berayotgan loyiha mualliflari pedagogika va metodologiya böyiça mutaxassislikka yoxud dars beriş tajribasiga ega böliş uyoqda tursin, hatto oliy ma'lumotga ega bölmagan insonlar bölib çiqdi.
Booknomy.uz loyihasi asosçisi, rahbari va iste'molçilarga falon sömdan sotilayotgan qöllanma muallifi Odilbek Ikromov hatto ingliz tilini yaxşi bilmasligini ham tan oldi.
Qanday qilib ingliz tilini bilmaydigan odam ingliz tilini örgatadigan kitobning muallifi bölişi mumkin?! Şu kitobdan foydalanib 6 oyda ingliz tilida erkin gapirib ketiş mumkin bölsa uning özi nega hamon çet tilini bilmaydi?
Tasavvur qilib köring, siz özingiz yoki biror yaqiningiz uçun salkam yarim million sömdan voz keçib bir kitob, 8 gigabaytlik fleşka va bitta quloqçindan iborat töplam sotib olib, katta umidlar bilan til örganişga kirişasiz, mualliflar esa, sohadan xabari yöq. Eng ajablanarlisi, ular hatto ingliz tilini bilmaydi ham.
Darvoqe, Intensive English darsligining 2020 yil 27 yanvarda va 2020 yil 2 sentyabrda qilingan naşrlarida mualliflar nomlari orasida farq bor. 2020 yil 27 yanvardagi naşrida Şohijahon Abdullayev, Şahboz Mamatqosimov va Odilbek Ikromovlar mualliflar sifatida körsatilgan bölsa, 2020 yil 2 sentyabrdagi naşrda Odilbek Ikromov yagona muallif sifatida körsatilgan.
Odilbek Ikromovning aytişiça, istiqbolda kitobning mualliflik huquqiga da'vogarlar köpaymasligi uçun birinçi naşrda körsatilgan qolgan ikki muallif ikkinçi naşrda mualliflar safidan çiqarilgan.
Booknomy Company naşrdan çiqargan Intensive English darsligi mualliflaridan biri sifatida titul varoqqa ismi yozilgan Şahboz Mamatqosimovning feysbukdagi sahifasida keltirilgan ma'lumotga işonsak, u Sankt-Peterburgdagi Vvedenskiy otelida barmen bölib işlagan. Suhbatimiz davomida, Odilbek Ikromov Şahbozning Özbekiston davlat san'at va madaniyat institutida öqigani, lekin oliy öquv yurtini tamomlay olmagani va mehmonxonada barmen bölib işlagani çin ekanini tasdiqladi. Bu örinda, barmen bölib işlagan şaxs ingliz tilini örgatuvçi mutaxassis böla olmaydi, deyiş fikridan mutlaqo yiroqmiz. Zero, yigit kişiga qirq hunar oz. Dunyo milliarderlari röyxatida yetakçi örinlarni egallab kelayotgan Jyeff Bezos ham öz faoliyatini aynan kitob sotişdan boşlagan.
Şu örinda, Intensive English darsligining ilk naşrida mualliflar qatorida qayd etilgan Şahboz Mamatqosimov asos solgan smartbook.uz loyihasi haqida ikki oğiz töxtalib ötsak.
Arab tilini örgatuvçi qöllanmaning 2020 yil kuz oylarida aylantirilgan reklamalaridan birida darslikni sotib olib, Umra safariga yöllanmalardan birini yutib oliş mumkinligi aytiladi.
Ma'lum bölişiça, loyiha muassisi bölgan korxona (rahbari Şahboz Mamatqosimov) Din işlari böyiça qömitaga xat bilan murojaat qilib, smartbook mahsulotlarini xarid qilgan mijozlar örtasida öynaladigan lotoreyaga tikilgan 15ta umra yöllanmasini navbatdan taşqari taqdim qilişda amaliy yordam söragan. Gunohlardan poklaniş uçun boriladigan, yillab kutiladigan va uzun hamda qat'iy navbat asosida taşkillaştiriladigan umra ibodatiga NAVBATSIZ 15 yöllanma söralişi navbatda turgan boşqa fuqarolarning haqqiga xiyonat ekani va bu qaysi mezonlarga töğri kelişi haqidagi savollarni smartbook loyihasi asosçilariga qoldiramiz.
Din işlari böyiça davlat qömitasi bilan boğlanib, mazkur xat haqida söradik. Mas'ullar navbatsiz yöllanma uçun heç kimga imtiyoz yoki ustunlik berilmasligini ma'lum qilişdi.
Qiziq tomoni, Qömita bilan boğlangaç, yana bir bor smartbook.uzning qönğiroqlar markaziga bilan boğlanib, umra yöllanmalari haqida söradik. Bizga javob bergan operator qiz, umraga yöllanmalar tayin ekanini aytdi.
Iste'molçilarni huquqlarini himoya qiliş agentligi mas'ul xodimi ayni masaladan xabari borligini, Din işlari böyiça qömita bilan birga örganib çiqilganligini, loyiha mualliflariga ham xat bilan çiqilganini ma'lum qildi.
Ma'lumot uçun: suriştiruvimiz davrida Smartbook.uz loyihasi mualliflari bilan körişib, suhbatlaşiş haqidagi taklifimiz javobsiz qoldirildi.
Metodika va mutaxassislar fikri
Endi e'tiborimizni tezkor til örganiş loyihalari taklif etayotgan metodik jihatlarga qaratamiz va bu borada mutaxassislar fikrlariga qiziqib köramiz.
Keling, metodika muallifi bölgan AJ Hoge ning Effortless English Learning Yutub kanali savollariga bergan javoblarini tinglab köraylik. Savol: “Ingliz tili ona tilisi bölmaganlar tomonidan yaratilgan audiokitoblarga munosabatingiz qanday?”
AJ Hoge ning javobi: “Ingliz tilini örganiş uçun tavsiya qilmayman. Şunçaki axborot oliş uçun, agar sizga qiziq bölsa bu yaxşi. Ingliz tilingizni yaxşilaş uçun öşa tilda gapiruvçidan örganganingiz ma'qul. Zero gapirayotgan odam köp xato qilişi, aksenti notöğri bölişi mumkin. Masalan, men ispan tilini örganmoqçi bölsam, ispaniyalik, kolumbiyalik yoki meksikalikni tinglayman. Buning uçun men kanadalik yoxud britaniyalik odamdan örganmayman”.
Booknomy kompaniyasining Intensive English darsligining audioyozuvlari esa, loyiha rahbari Odilbek Ikromovning aytişiça, “native speaker”niki emas. Ajoyib-a? Özi maqtab turgan metodika böyiça na ingliz tili örgangan, na darslikni yozayotib unga amal qilgan.
Booknomy kompaniyasining Intensive English loyihasi kitoblaridagi özbekça matnlarning sifati alohida mavzu. Yumşoq qilib aytganda, uslubiy, imloviy va grammatik xatolar juda köp.
Özbekiston davlat jahon tillari universiteti Ingliz tili birinçi fakulteti Ingliz tili integrallaşgan kursi kafedrasi mudiri, pedagogika fanlari böyiça falsafa doktori (PhD) Mavluda Ğulomova Booknomy darsligi haqida quyidagiça fikr bildirdi:
“Qöllanma asosan matnga tayanib qolgan. Matnlarni mustahkamlovçi maşqlar yöq. Undan keyin kommunikativ kompetensiyani rivojlantiruvçi unsurlar ham yöq. Hozirgi kunda bu juda muhim. Undan taşqari tanqidiy va mantiqiy fikrlaşga doir maşqlar mavjud emas.
Mavluda Ğulomova
Darslik faqat eşitiş orqali örgatişni va'da qilyapti. Lekin biz bilamizki, faqat bir nutq faoliyati turi bilan egallab bölmaydi. Bu haqda ustoz metodistlarimiz alohida ta'kidlaşadi.
Undan taşqari, kitobda grammatik, uslubiy, lingvistik va imloviy xatolar közga taşlanadi.
Şuningdek, kitobga taqriz yozilmagan. Kitobni yaxşi mutaxassis taqrizidan ötkazişni tavsiya etardik. Zero, sifatli darslik albatta metodist va filologlar körigidan ötişi şart. Bu juda muhim.
Reklama va kitobning özida va'da qilingani kabi ingliz tilini 6 oyda mukammal örganiş mumkin deb öylamayman. Çunki til örganiş köproq psixologik jarayon. Bu degani til örganişda juda köp narsa şaxsning öziga boğliq bölib qoladi. Undan taşqari, tilni yaxşi örganiş uçun köproq amaliyot, köproq gapiriş kerak. 6 oyda faqat tinglab-tuşuniş orqali til örganiş, fikrimizça, judayam murakkab. Kitobda tarjimalarda xatolar köp. Tarjimalar asosan sözma-söz bölib qolgan”.
Çikagoda istiqomat qiluvçi, mutaxassisligi amaliy tilşunos bölgan tadqiqotçi, Northeastern Illinois University professori Uluğbek Nurmuhammedov bu kabi loyihalarning metodik tarafi haqida fikrlarini bayon qildi.
Uluğbek Nurmuhammedov
“Booknomy qöllanmasida xatolar juda köp. Talaffuz va iboralar notöğri berilgan. Iltimos, xalqimizga töğrisini aytinglar. Men, masalan, hozir faqat gapiryapman, sizlarni eşitmayapman. Tilni örganişdan asosiy maqsad gapiriş, eşitiş emas. Sizlar esa, faqat eşitişga e'tibor qilyapsizlar.
Sizlar taklif qilayotgan usul audiolingualism deb nomlanadi va bu usul 1970-80 yillarda keng tarqalgandi. 40-50 yil avval maşhur bölgan metod! Bu usulning judayam köp kamçiliklari bor. Bu haqda Diane Larsen-Freeman va Marti Anderson'ning “Techniques and Principles in Language Teaching” kitobida yoritilgan.
Reklamalarda, Yutubdagi videolar bor, mualliflar bilan suhbat bölganmikan, deb qarasam mualliflar gapirmagan. Bizning soha şunaqa – unda avvalo mualliflar gapirişi kerak. Ota-onalarga maslahatim – Özbekistonda 100 dollar (booknomy darsligining çegirmasiz narxi 1 million yuz ming söm, taqriban yuz dollar) qanday pul bilmayman, Çikagoda bu pulga ança iş qilsa böladi. Hatto Stiv Jobs va Bill Geytslarning kitoblariyam bunça pul turmaydi. Ança arzon.
Farzandingizga ziyo istab, kitob olmoqçimisiz, iltimos, uni kim reklama qildi, ofisi qanaqaligiga emas, muallifiga e'tibor bering. Diplomi bormi-yöqmi, iltimos, qiziqib köring. Audiolingvalizm bu bolani xonaga qamab qöyib, faqat non-suvini beriş kabi. Bunda bolangiz bilan gaplaşa olmaysiz. Çunki bola gapirmaydi, u nimalardir deyişi mumkin. Ammo siz uni tuşunmaysiz. Zero, siz bolangiz bilan gaplaşmadingiz. Faqat eşitiş til örganişga yetarli emas.
Şou-biznes vakillariga esa, tuşunmadim. Bölmagan narsani ommaga yaltiroq qilib körsatişning nima keragi bor?” deydi Uluğbek Nurmuhammedov.
Booknomy darsligi borasida qiyosiy tilşunoslik böyiça fan doktori, pedagog va öqituvçi Özbekiston davlat jahon tillari universiteti va Lids universiteti bitiruvçisi Nodira Isamuhamedova jumladan şunday deydi:
Nodira Isamuhammedova
“Booknomy'da innovatsion yangi metod asosida yaratilgan, deb tarğib qilingan bölsa-da, bu faqat tinglaşga asoslangan metod 1950-yillarda AQŞda harbiylarni öqitiş maqsadida qöllanilgan. Bu metodning asosidagi bixeyvorizm, ya'ni inson ongli mavjudot emas, taşqi ta'sir yordamida avtomatik ravişda boşqariş mumkin bölgan (Pavlov kuçuklarda ötkazgan eksperimentlar misolida) obekt sifatida qaratilgan ğoyalar psixologiya va pedagogikada keng tanqidga uçragan.
Audiolingval metod ingliz tili öqitiş metodikasi nuqtayi nazaridan ham samarasi sust hisoblanadi. Heç kim hali faqat (va faqat) tinglab, bir kuni çet tilida ravon gapirib yoki yozişni örgangan emas. Hozirgi kunda çet tili örganişda kommunikativ metod – barça nutq va til aspektlarining (gapiriş, tinglaş, öqiş, yoziş, söz boyligi, grammatika, fonologiya) birgalikda örganilişi muhim hisoblanadi.
Ona tilini tinglab örganamiz, ingliz tilini ham şunday örgansak böladi, deyiş notöğri. Yoş bolaning ona tilini örganişi bilan kattalarning çet tilini örganişlari orasida katta tafovut bor va ularni taqqoslab bölmaydi. Men yaşaydigan Kanadada ham 30 yillardan ortiq şu yerda yaşab, muntazam ingliz tilini tinglab kelayotgan bölsa-da, ingliz tilida gapira olmaydigan, yoza olmaydigan immigrantlar talaygina.
Kitobda juda köp grammatik, leksik, stilistik, fonetik (talaffuzda) xatolar nafaqat ingliz tilida, hatto özbek tilidagi tarjimasida ham mavjud. Xato örganilgan sözlarni kelajakda nutqda tuzatiş amri mahol. Bunday hodisa tilşunoslikda “qotib qolgan xatolar” deyiladi va ularni töğrilaş juda qiyin.
Matnlar real hayotdan olinmagan, noautentik, sun'iy tuzilgan. Bunday matnlarni öquvçi hayotida ingliz tilida muloqotga kirişganda qöllay olmaydi.
Nufuzli Oksford, Longmen, Makmillan kabi xalqaro naşriyotlar çop etadigan ingliz tilini öqitiş böyiça sifatli, rangli, bexato, zamonaviy metodlarga asoslangan, xalqaro approbatsiyadan ötkazilgan kitoblar 20-30 AQŞ dollari atrofida turadi”.
Kitoblarning ISBN raqamlari
Kitoblarga beriladigan unikal raqam – International Standard Book Number (ISBN)ni tekşirib kördik.
Booknomy loyihasi Intensive English qöllanmasining 2020 yil 27 yanvarda bosişga ruxsat etilgan naşrining ISBN raqami 978-9943-6091-8-1. Bu orqali biz Sanjar Odilov, Gulbahor Mirzaliyeva, Odilbek Ikromov va Nurmuhammad Dautov hammuallifligidagi “INTENSIVE ENGLISH” kitobini körişimiz mumkin.
Kitobning titul varağida esa, mualliflar sifatida Şohijahon Abdullayev, Şahboz Mamatqosimov va Odilbek Ikromovlar körsatilgan. Nima sababdan bunday qilingani bizga qoronğu.
Endi Tedbook loyihasi Innovatsion Ingliz tili qöllanmasining 2020 yil 16 sentyabrda bosişga ruxsat etilgan naşrining ISBN raqamini (978-9943-5117-7-4) qarab köramiz. ISBN raqam G.Jumanazarovaning PARADIGMA naşriyotida çop etgan “Boşlanğiç sinf öquvçilari uçun inglizça-özbekça-rusça luğat” kitobiga tegişli.
Bu haqda http://isbn.natlib.uz manzilida, 25636 tartib raqamida turgan link orqali ma'lumot oliş mumkin. Loyiha mualliflari va rahbarlari nima qilsak ham buni birov tekşirmaydi, sezmaydi yo aqli yetmaydi deb öylaşganmikan? Undan taşqari, birovning kitobiga tegişli identifikatsion raqamni öz kitobiga qöyib sotuvga çiqariş huquqiy oqibatlar keltirib çiqarişi mumkinligini loyiha mualliflari öylab körişganmikan?
Mundarija va plagiat
Booknomy loyihasining Intensive English kitobi içidagi matnlar internetdagi turli sahifalardan özgarişsiz köçirib olingan. Masalan, 114-115-betlardagi matn Vikipediyadagi Bill Geyts haqidagi ma'lumotlar bilan aynan bir xil (Early life bölimiga qaralsin).
Yoki AQŞlik sarmoyador Uorren Baffet haqidagi 116- va 117-betdagi matn ham Vikipediyadan nuqta-verguligaça köçirib olingan. (10.1) (10.2)
Mark Tsukerberg haqidagi ma'lumotlar ham Vikipediyadan köçirilgan.
Tedbook loyihasi esa boşqaça usulni tanlagan. Ularning kitobidagi matn va dialoglar negadir Cambridge University Press çiqargan Kid’s Box darsliklarining bölim nomlari, matn va dialoglari bilan aynan bir xil. Şuningdek, Tedbook va Kid’s Box'ning audioyozuvlari ham aynan öxşaş. Eslatib ötamiz, Kid’s Box kitoblar komplekti 8-10 yoşdagi bolalarga ingliz tilini örgatişga möljallangan.
Bu – ilmiy tilda plagiat deb ataladi.
Bunga Tedbook ijroçi direktori Abdurauf Olimov quyidagiça izoh berdi: “Xitoy tilida ham men degan söz bor, özbek tilida ham. Bu şunçaki tasodif”.
Kitoblarni tahlil qila turib, yana bir şubhali holatga duç keldik. Tedbook darsligini naşrdan çiqargan “SITY BOOK” MÇJ Özbekiston Respublikasi Intellektual mulk agentligidan Rasulov Muhammadali Sodiqjon öğli va Ibaydullayev Avazbek Ğayratillo öğli hammuallifligidagi “TADEBOOK INNOVATION ENGLISH (Case I)” metodik qöllanmasi uçun guvohnoma olgan. Lekin qöllanma savdoga negadir Tedbook bölib çiqqan, Tadebook emas.
Eslatib ötamiz, jahonga maşhur tillarni örganişning Ted method of learning languages nomli öziga xos usuli ham bor. Mana bu havolaga kirib bu haqda ma'lumot oliş mumkin.
Hurmatli öquvçi, bu bizning kuzatuvlarimiz mahsuli xolos. Xulosa çiqariş esa har kimning öziga havola.
Biz yodga olgan kitoblarning ijobiy tomonlari ham bordir, albatta. Zero, ular haqida ijtimoiy tarmoqlar va boşqa manbalarda eşitgan, körgan bölsangiz ajab emas. Balki oralaringizda kitoblardan foydalanib, loyiha mualliflari aytganidek natijaga erişganlar ham bordir. Agar şunday bölsa, biz pulingiz va vaqtingiz behuda ketmaganidan xursandmiz.
Uşbu orqali bu kitoblarning mualliflari va yaratuvçilariga yaratgan mahsulotlari kamçiliklardan holi emasligi haqida özimiz va mutaxassislarning fikrlarini yetkazişga harakat qildik, xolos. Umid qilamizki, ular bundan faqat va faqat töğri xulosa çiqaradilar.
Sözimiz yakunida Özbekiston Respublikasining “Reklama töğrisida”gi qonunining 13-moddasida noaniqligi, ikki xil ma'noni anglatişi, börttirib yuborişi, yaşirib ketişi oqibatida, reklamani tarqatiş vaqti, joyi va usuliga nisbatan qöyilgan talablarni va qonun hujjatlarida nazarda tutilgan boşqa talablarni buzişi natijasida reklamadan foydalanuvçilarni çalğituvçi yoki çalğitişi mumkin bölgan, şaxslarga, şuningdek davlatga zarar va ma'naviy zarar yetkazişi mumkin bölgan reklama notöğri (insofsiz, bilaturib yolğon) reklama hisoblanişini eslatib qöyişni lozim topdik.
