Asli «esdan chiqib qolgan» so‘zlar
Ko‘p ishlatiladigan so‘zlar bo‘ladi. Vaqt o‘tishi bilan ularning aksari bir muammoga yo‘liqadi – ko‘p va davomli ishlatilishi hamda boshqa omillar ta'sirida asl ma'nosini yo‘qotib qo‘yadi yoki asl ma'nosining muhim jihatlaridan ajrab qoladi. Ana keyin tomosha qiling – aslidan ajralgan, boshqa «libos kiydirilgan» bechora so‘z dunyo bo‘ylab shahdam qadam tashlay boshlaydi.
Afsuski, demokratiya so‘zi aynan shunday so‘zlardan biri. Avvalida «xalq hokimiyati», ya'niki jamiyat o‘z hayotini o‘zi (yakka shaxslar yoki guruhlar emas) tartiblashi ma'nosini o‘z ichiga olgan bu tushuncha keyinchalik ko‘p holatlarda o‘z ismining ziddiga ishlatiladigan bo‘ldi. Qanday qilib deysizmi?
Gap shundaki, umume'tirof etilgan – aksar davlatlar tomonidan qabul qilingan ustuvor har bir tushuncha o‘z mohiyatiga ko‘ra yaxshilikka, dunyoda tinchlik bo‘lishiga, xalqlar totuv yashashiga xizmat qilishi nazarda tutiladi. Aks holda u xalqlar uchun oliy tushunchaga aylanolmasdi – qaysi xalq totuvlik-tinchlikka zid tushunchani oliy qadriyatlardan biri sifatida qabul qilardi?
Demokratiya tushunchasi ham mustasno emas – uni ham xalqlar tagida faqat yaxshilik borligi uchun bosh tamoyillardan biri o‘laroq umumqabul qilishgan, asosiy qomuslariga zar bilan yozib qo‘yishgan. Axir, jamiyat o‘z hayotini ko‘pchilik bo‘lib o‘zi tartiblashi yaxshilikdan boshqa narsa emas-da!
Unda muammo nimada, nega biz kinoyali sarlavhaga o‘rin berdik?
Demokratiyaga xos bo‘lmagan «demokratiya»
Demokratiya-ku yaxshi niyatda «xalq hokimiyati» degan ma'nosi bilan xalqlar tomonidan tan olingan tushuncha, biroq u, afsuski, voqelikda, xalqaro maydonda ba'zida aksincha – xalqning irodasiga zid narsalarni xalqqa majburlash uchun vosita qilinadi. Shunda savol paydo bo‘ladi: «demokratiya – xalq hokimiyati, demokratik jamiyat esa xalq irodasi ustun bo‘lgan jamiyat emasmidi?!» Yoki demokratiya bu bir toifaning demokratiya talqinini barchaga barobar majbur qilishmi? Majburlov demokratiyaga xosmi? Har qanday majburlov totuvlikka putur yetkazishini hisobga olsak, unda umumqabul qilingan ustuvor tushunchalarning, xususan, demokratiyaning dunyoda totuvlikka xizmat qilishi bosh tamoyili qayerda qoladi?
