Öğitlar, yer unumdorligi va ilmsizlik muammosi. Agrokimyo mutaxassislari bilan suhbat
|16:56 / 01.04.202116 57710 min
Qişloq xöjaligi ekinlari uçun öğitlar – Özbekistonning özida 700 mln dollarlik yirik bozorga aylanib ulgurdi. Yildan yilga işlab çiqaruvçilar va mahsulot turlari kengayib bormoqda.
Fermerlar va klasterlar oldidagi tanlov imkoniyati oşişi albatta yaxşi, ammo töğri va sifatli mahsulotni tanlaş mutaxassis bölişni yoxud malakali mutaxassis maslahatini olişni taqozo etadi. Aks holda, natija kutilganidek bölmasligi ehtimoldan xoli emas.
Agrokimyo sohasida faoliyat yuruvçi Kimyo.uz korxonasi ta'sisçisi va rahbari Murod Majidov hamda uşbu korxona boş texnologi Asilbek Muzaffarov Kun.uz'ga bergan intervyusida sohaga doir dolzarb masalalar haqida söz yuritdi.
— Bugungi kunda ösimliklarni kimyoviy öğitlar bilan parvarişlaşga nisbatan salbiy qaraşlar paydo bölgan. Masalan, bozorga borib, tarvuzni kessangiz, örtasi oppoq bölib çiqadi, odamlar esa buni köp selitra işlatyapti deb qabul qilişadi. Lekin bu öğitlar ham ösimlikka kerak, muammo şundaki, har doim ham öğitlardan töğri foydalanilavermaydi.
Öğit miqdori köpaytirib yuborilişi yoki boşqa holatlarning sababi – ilmsizlik. Şuning uçun korxonamiz şiori: «Ilmni hayotga tatbiq qilamiz».
Bugungi kundagi eng dolzarb masala – ilm yutuqlaridan töğri foydalaniş. Ilmga asoslanmagan faoliyat uzoqqa bormaydi.
Bir döstimiz aytib qoldi. Çet eldan Özbekistonga mehmon kelgan ekan. Qayerga qarasaki, dorixonalar juda köp. Şunda döstimiz unga «Dorixona» sözi bu brend nomi emas, farmatsevtika mahsulotlari sotiladigan joy ekanini tuşuntirgan. Haligi odam dorixonalar bunçalik köpligidan hayron bölgan.
Haqiqatan ham, Özbekistonda dorixonalar – 650-700 mln dollarlik juda katta bozor. Lekin aholimiz şunçalik kasalmandmiki, şunça köp dori içadi? Bunga yeçim esa ilmni töğri tatbiq qiliş. Ya'ni bizdan keyingi avlodlarga soğlom yer, soğlom iqlim, soğlom muhitni qoldirişimiz kerak.
Şundagina farzandlarimiz farovon hayot keçiradi, dorixonaga yugurmay, topgan pulini öqişga, ilmga işlatişiga şaroit böladi.
Bu biznesni boşlaşda foydani birinçi öringa qöymaganmiz. Asosiysi – qadriyatimiz. Qişloq xöjaligi ekinlarini öğitlaşdagi muammolarni körib, ularga yeçim topamiz, deya jamoa tuzganmiz. Olimlarning ilmiy yutuqlarini örganib, ularni amalga tatbiq etiş maqsadida faoliyat boşlaganmiz. Undan keladigan daromad esa keyingi masala.
Mavzuga oid
Kimyo.uz korxonasi dunyo tajribasini örganib, ularni Özbekiston şaroitiga moslagan holda yeçimlar taklif etib kelmoqda. Boşqalardan farqimiz – qişloq xöjaligi sohasidagi ilm yutuqlarini çetdan şunçaki olib keliş emas, balki uni Özbekistonning şaroitiga, tabiatiga, resurslariga moslab, töğri tatbiq qilişni yölga qöymoqdamiz.
Tomçilatib suğoriş yangiça uslubdagi öğitlaşni ham talab etadi
Murod Majidov:
— Tomçilatib suğoriş – suv resurslaridan foydalaniş texnologiyalaridan biri. Undan boşqa texnologiyalar ham bor. Hozirga kelib suv tanqisligi muammosi aktuallaşib boryapti. Bu yil yozgi suğoriş mavsumida suv ta'minoti me'yoridan 25 foizga kam bölişi kutilyapti.
Özbekiston öz iqtisodiyotini me'yorida yurğizişi uçun yiliga 40 mlrd kub metr suvga ehtiyoj bor. Şundan 10 mlrd kub metr suv Özbekiston hududida şakllanadi, qolgan 30 milliardi qöşni respublikalardan oqib keladi.
Şuning uçun ham qişloq xöjaligida suvni tejovçi texnologiyalarni joriy qilişga e'tibor qaratilyapti. Bu yil 423 ming gektar maydonda tomçilatib suğoriş joriy etilişi reja qilingan. Albatta, bu jarayonda ham öziga yaraşa muammolar bor.
Birinçisi, muhandislik loyihalarini ilmiy asosda işlab çiqiş. Agar tomçilatib suğoriş töğri taşkil etilmasa, samaradorlik past böladi. Hozirda bu borada öqitiş kurslari taşkil etilişi kutilyapti.
Ikkinçi katta masala – ösimlikni oziqlantiriş, ya'ni öğitlaş. Tomçilatib suğoriş uçun işlangan texnologiya yordamida ösimlikni suyuq öğitlaş fertigatsiya deyiladi. Bunday turdagi öğitlar Özbekistonda ilgari bölmagan, işlab çiqarilmagan ham. Asosan quruq va ildiz ostiga beriladigan öğitlardan foydalanib kelingan.
Bugungi kunda suyuq öğitlaşga ehtiyoj katta ekanidan kelib çiqib, biz dunyo tajribasini örgangan holda, tomçilatiş tizimida ösimlikni oziqlantiriş uçun öğitlarni işlab çiqdik.
Öğit işlab çiqaruvçilar köp, lekin...
Asilbek Muzaffarov:
— Suv tanqisligi yuzaga kelayotgani uçun suyuq, suvda eriydigan, kapelnitsalar teşigiga tiqilib qolmaydigan darajada toza öğitlarga ehtiyoj oşyapti. Bu nima degani? Misol uçun, bir tonna suvga bor-yöği 2 litr suyuq öğitni aralaştirib, ekinlarga berganingizda, ösimlik bu öğitlarni quruq öğitlardan köra tezroq özlaştiradi.
Lekin dehqonlarda bu borada bilimlar yetişmasligi, hatto bu texnologiyani örnatib berganlarning ham malakasi yetarli bölmasligi hosil yöqotilişiga olib kelyapti. Biz esa yetuk mutaxassislar tajribasida kördikki, jarayon töğri taşkil etilsa, özimizda işlab çiqarilgan öğitlar bilan ham samaraga erişiş mumkin.
Sifatli öğitlaş hosildorlikni oşiriş bilan birga, mahsulot sifatini ham kötarib beradi.
Hozirda öğitlar bilan şuğullanuvçi firmalar juda köp. Özbekistonda röyxatdan ötgan öğit işlab çiqaruvçilarning soni 2 mingdan oşadi. Ularning faoliyat yönalişlari turliça: ayrimlar faqat ma'lum turdagi öğitlarnigina işlab çiqaradi, ba'zilar mahsulotni çet eldan import qilib, biroz özgartiriş kiritgan holda bozorga çiqaradi. Kimyo.uz esa öğitlaş jarayonining boşidan oxirigaça, kompleks yeçimlar taklif etadi.
Bu yerda öziga yaraşa nozik jihatlar bor. Suyuq öğitlar – dehqonlar, fermerlar uçun yangilik, şuning uçun ular har doim ham sifatli mahsulotni tanlay olişmaydi.
«Yerdan qarzimiz köp» — tuproq unumdorligini oşiriş zarurati haqida
Asilbek Muzaffarov:
— Yetiştirilayotgan mahsulot özi bilan birga yerning «kuçi»ni ham olib qöyişini e'tiborga oliş kerak. Bu narsa ilmiy isbotlanganiga bir neça ön yil bölgan. Oddiy paxtani olsak, ötgan yili gektaridan 40 sentner hosil oldik, bu 40 sentner hosil bir gektar yerdan örtaça 200 kg azot, 75 kg fosfor, 220-250 kg kaliy öğitini olib çiqib ketadi.
Bu nima degani? Dehqon yerdan olgan hosiliga mos ravişda yerdan öğit qarz bölib qoldi degani. Endi, Özbekistonda röyxatdan ötib faoliyat yuritayotgan 2 mingta öğitçilik korxonalaridan neçtasi ana şu yöqotilgan resursni qaytarişga yordam berayotganini hisoblab körsa böladi.
Zamonaviy qişloq xöjaligi tizimida yer egasi doim davlatga tuproq namunasini analiz uçun topşirib boradi. Davlat esa tekşirib, agar tuproq unumdorligi tuşib ketsa, yer egasiga nisbatan tegişli çoralar körişi, agar unumdorlik oşgan bölsa, uni rağbatlantirişi kerak.
Masalan, Niderlandiyada şunday. Tuproq unumdorligi oşgan bölsa, demak, dehqon yerga yaxşi qaragan. Dehqon yer unumdorligini oşiriş xarajatlarini öz hisobidan amalga oşiradi, davlat esa bu xarajatlarning qançadir qismini qoplab beradi.
Şu çora yerni unumdor saqlab qoliş, bizdan keyingi avlodlarga ham şu holda qoldiriş imkonini beradi. Lekin afsuski, Özbekistondagi holat maqtanarli darajada emas: biz yillar davomida yerdan hosil olib kelyapmiz, lekin yerning özini oziqlantirişga yetarli e'tibor qaratmadik.
Boşqaça aytganda, bir neça ön yil davomida yerdan «yiğilib qolgan qarzimizni» qaytarişimiz, tuproqni ozuqa bilan töyintirişimiz kerak. Biz qilmasak, ertaga farzandlarimiz ikki-uç barobar köproq qiynalib, şunday qilişga majbur böladi.
«Öğit tanlaşda tanlov imkoniyati köp, aldanib qoliş ham heç gap emas»
Asilbek Muzaffarov:
— Öğitlar masalasida misol keltirsam. Özim kördim, çet el bilan hamkorlikda oçilgan qöşma korxona. Mahsuloti reklamasini öqib kördim. Na zamonaviy jahon standartiga, na eski standartlarga mos kelmaydi. Organik-mineral öğit deb ta'riflangan, organikasi qayerda ekan desam, çet eldan dengiz suvötlari olib kelinib, fosfor, kaliy qöşilib, ösimlik aminokislotasiga asoslangan öğit tayyorlangan ekan. Mahsulot etiketkasida esa «hayvondan olingan aminokislotalar» deb yozib qöyibdi. Hatto tarjimani ham şu darajada e'tiborsizlik bilan qilişgan.
Bu – bitta holat. Boşqa bir misol keltirişim ham mumkin. Biz ekin ekilişidan oldin tuproq namunasini olişdan boşlab, to hosil yiğib olingunga qadar öğitlaş masalasida fermerlar yoki klasterlarning yonida turamiz. Biz kabi mahsulot va xizmatlarni taklif etuvçi boşqa çet el kompaniyalari ham bor. Ular bilan köp gaplaşamiz, tajriba almaşamiz. Ana şunda bir holatga guvoh böldik, öğitçilar dehqonga: «Biz bilan işlasangiz, yerga qilayotgan xarajatingiz uçdan birga qisqaradi, hosildorlik oşadi...»
Bu taklif menga juda qiziq körindi, ularning işini örganiş qiziqişi uyğondi. Lekin keyin bilsam, öğitga şunday narsalarni qöşişarkanki, natijada yerdagi bor quvvat sörib olinadi. Ma'lum vaqtdan keyin bunday öğit işlatilgan yer unumsiz yerga aylanadi, tuproq öldiriladi. Töğri, foydalaniş mumkindir, lekin uzoği bir yil. Masalan, fermer moliyaviy tomondan qiyinçilikka uçrab qolgan bölsa.
Ba'zi öğitçilar bor, sohani tuşunadigan va ilmli bölib körinadi, lekin qilayotgan işi aqlga töğri kelmaydi. Şunday holatlarga uçrab qolmaslik uçun fermer va klasterlarga mustaqil konsultant yollaşni maslahat beraman.
Kimyo.uz ilmiy institutlar bilan hamkorlikda işlaydi. Umrini şu sohaga bağişlagan odamlar, çet ellik mutaxassislar bilan maslahatlaşamiz. Berayotgan yeçimlarimiz – osmondan olinmagan, ilm orqali işlab çiqilgan mahsulotlar.
Bundan taşqari, har bir yerga individual yondaşamiz. Yerning holati, xususiyatlari, joylaşgan zonasi kabilardan kelib çiqqan holda öğit retsepturasi tanlanadi va işlab çiqariladi. Bizning asosiy ustunlik jihatlarimiz şulardan iborat.
