Amerika Qo‘shma Shtatlari va «Tolibon» vakillari tomonidan 2020 yil 29 fevralda tuzilgan shartnomaga ko‘ra, AQSh hamda NATO ittifoqchilari 14 oy ichida o‘z qo‘shinlarini Afg‘oniston hududidan olib chiqishi nazarda tutilgan edi. Bu jarayon saylovlarda Jo Baydenning g‘alabasidan keyin savol ostida qolganiga qaramasdan, AQShning yangi prezidenti 2021 yil 11 sentyabrgacha barcha qo‘shinlar Afg‘onistondan olib chiqilishini ma'lum qildi.
Xalqaro terrorizm markazi sifatida e'tirof etiladigan, giyohvand moddalar yetishtirishda yuqori o‘rinlarda boruvchi va 30 yildan oshiq vaqt davomida fuqarolar urushi girdobida bo‘lgan Afg‘oniston xalqaro aksilterror kuchlar chiqib ketishidan so‘ng mintaqadagi siyosatga sezilarli ta'sir ko‘rsatishi mumkin.
Birinchi ssenariy: «optimistik taraqqiyot»
Shunisi aniqki, Qo‘shma Shtatlar harbiy kontingentining evakuatsiya qilinishi mamlakatni siyosiy vakuum holatida qoldirib ketadi. Agar rasmiy hukumat va «Tolibon» vakillari o‘zaro kelishuvga erisha olsa hamda xalqaro shartnomada kelishilgan bandlarga amal qilishsa, Afg‘oniston tinchligi va taraqqiyoti uchun xizmat qiladigan keng ko‘lamli islohotlarni boshlash imkoniyati yaratiladi. Buning uchun, avvalambor, rasmiy Kobul va «Tolibon» vakillari davlat tuzilish shakli, boshqaruv tizimi va xalqaro hamkorlari borasida yagona kelishuvga erishishi talab etiladi.
Vaholanki, ushbu masalada bir-biriga qarama-qarshi bo‘lgan savollar bisyor: Afg‘oniston federatsiyaga aylantiriladimi yoki respublikaligicha qoladimi? Davlat boshqaruv shakli «Tolibon» talab qilayotgandek diniy yo‘nalishda quriladimi yoki dunyoviy boshqaruv amaliyoti qo‘llanadimi? Agar dunyoviy davlat bo‘ladigan bo‘lsa, «Tolibon» «yangi hayot tarzi»ga qanchalik tolerantlik ko‘rsata oladi? Asosiy xalqaro hamkor sifatida «Tolibon» xohlayotgan Pokiston tanlanadami yoki rasmiy hukumat aloqalarini rivojlantirib borayotgan Hindistonmi? Holbuki, Hindiston va Pokiston geosiyosiy nuqtayi nazardan strategik raqib davlatlar hisoblanishadi.
Ikkinchi ssenariy: «Vetnam sindromi»
Qo‘shma Shtatlar tomonidan qoldiriladigan siyosiy vakuum mintaqadagi o‘zining yirik dasturlarini ilgari surayotgan Xitoy tomonidan to‘ldirilishi mumkin. Aynan Afg‘oniston hududiga kiruvchi Vahan koridori tarixan Buyuk ipak yo‘lining tog‘lar orasidan kesib o‘tuvchi darasi bo‘lgan. Pekinning ushbu yo‘l orqali savdo-sotiq va infratuzilmani qayta tiklash borasidagi ambitsiyalari Xitoy hukumatining Afg‘oniston borasidagi siyosatini faollashtirishi mumkin. Shuningdek, dunyoda yetakchi davlatga aylanishga urinayotgan Xitoy shu orqali sharqiy chegaralarida o‘ziga xos «bufer zona» ham yaratib oladi. Lekin aynan nega Qo‘shma Shtatlar strategik raqobatchisiga Afg‘oniston bo‘ylab harakatlanishi uchun «yashil yo‘lak» ochib berdi?
