Davlat aktivlarini boshqarish agentligi 2020 yilda eng ko‘p zarar ko‘rgan davlat ishtirokidagi korxonalar o‘ntaligini e'lon qildi.
Shu asnoda, iqtisodchi Behzod Hoshimov Uzbekistan Airways misolida davlatning qo‘llovi bilan monopolist bo‘lib turgan korxonalar iqtisodiyotga keltirayotgan zarar ko‘lami haqida so‘z yuritdi.
«Ko‘rgan bo‘lsangiz kerak, eng ko‘p zarar ko‘rgan korxonalar ro‘yxati yaqinda e'lon qilindi. U ro‘yxatni ko‘rib, davlat tasarrufidagi korxonalarga nisbatan noto‘g‘ri xulosa qilish mumkin. Masalan, «O‘zbekiston havo yo‘llari» 755 milliard so‘m zarar ko‘rgani haqidagi ma'lumotni eshitib, shu korxona «soliq to‘lovchilarga va O‘zbekiston iqtisodiyotiga atigi 755 milliard so‘m zarar keltirmoqda», degan yanglish xulosa qilib qo‘yish ehtimoli bor.
Aslida olsak, davlat korxonalari va davlatning kuchidan foydalanadigan holda raqobatni cheklaydigan xususiy korxonalarning jamiyatga va iqtisodiyotga zarari sof «buxgalterlik zarar»dan ancha ko‘proq.
Bu yerda men shartli aviakompaniya barcha soliqlardan ozod qilingani yoki 2020 yildagi iqtisodiy inqiroz paytida birinchilardan soliq to‘lovchilar hisobidan qutqarilganini aytmoqchi emasman. Men iqtisodiy shikast haqida aytmoqchiman.
Keling, shartli ravishda aviaqatnovlarni olaylik (bu mulohazani umumiylashtirishni o‘quvchiga qoldirdim). Davlat korxonasi manfaatlaridan kelib chiqqan holda, raqobat sun'iy ravishda cheklanishini hammamiz yaxshi bilamiz.
Bu degani, aviabozordagi raqobat sun'iy cheklangani tufayli qimmatroq narxda chipta olishga majburmiz (qanday qilib cheklashlari haqida mulohaza alohida). Buni bilish uchun, qo‘shni mamlakatlar yoki hatto chet el mamlakatlaridagi chipta narxlarini ko‘rsangiz ham bo‘ladi.
Deylik, shu raqobatni cheklovchi sabablar tufayli, bizda chiptalar o‘rtacha 100 dollar qimmatroq. Ya'ni agar ochiq bozor bo‘lganida, bizdagi o‘rtacha chiptalar narxi 100 dollarga kamroq bo‘lar edi, degan faraz qilib ko‘raylik.
Albatta, bu raqam gipotetik va o‘ta konservativ. Bilasiz, atigi bir-ikki yo‘nalish butun aviaqatnovning asosiy ulushini tashkil qiladi va eng ommaviy yo‘nalishda, masalan Rossiyaga uchish uchun, chiptalar narxi qo‘shni mamlakatlarda bizdan ko‘ra 100 dollar ko‘proqqa farq qiladi. Aytmoqchimanki, ochiq bozor bo‘lganida, o‘rtacha chipta narxi 100 dollardan ko‘proqqa tushishi mumkin edi, lekin gipotetik misol uchun, shartli konservativ 100 dollarni olaveramiz.
