Quyida yozuvçi Uluğbek Hamdam, Odilxon qori va sotsiolog Mansur Bekmurodovning fikrlari bilan tanişişingiz mumkin.
«Bitta-ikkita «mayda baliq»larni tutib jar soliş bilan asl korrupsiya ildizlariga bolta uriş – boşqa-boşqa narsalar» — Uluğbek Hamdam, yozuvçi
— Korrupsiya – jamiyat oyoğiga urilgan tuşov. U bilan uzoq va bemalol yurib bölmaydi. Hamma jamiyatlar, hamma zamonlarga tegişli bu gap. Lekin ming afsuski, keyingi yillarda özbek jamiyatini poraxörlik illati möri malaxdek bosdi: har teşikdan uning qurtlari çiqib kelmoqda. Jamiyat öpkasi bunday qurtlar bilan nafas ololmay qoldi – bilib turibmiz.
Buning sababini körsatiş unçalik qiyin emas: jamiyatda yaratilgan nosoğlom muhitdir sababi!
Bunga ta'lim-tarbiyaning nuqsonlaridan tortib, to poraxörlikning jazosiz qolayotganiga, ya'ni sud tizimining kamçiliklariga qadar kiradi.
Avvalo, umumiy ta'lim-tarbiya masalasiga töxtalsak. Biz yoş avlodni qanday tarbiya qilyapmiz, öqityapmiz? «Inson baxtli bölişi kerak», deyapmiz va baxtning kalitini, albatta, zar (moddiy boylik) va zör (hokimiyat)da deya körsatyapmiz. Bu – töğri emas. Materializmga, matohizmga siğinadigan qavm paydo qildik va qilyapmiz...
Mavzuga oid
Umuman, dunyo siyosatidagi bu qusurni tuzatiş şart! Nafaqat bizning jamiyat, balki butun dunyo jamiyatlari bu haqda öylab körişi kerak endi. Insonning insondek yaşab ötişi uçun muayyan moddiy-ma'naviy daraja kifoya qilişini insonga yoşligidan uqtirmoq kerak. Şunda u yuzidagi insonlik pardasini şilib taşlab boy bölişga intilmaydi, mansabga ötiriş uçun otasini sotişga tayyor kun keçirmaydi. Bir kosa ovqat-u ikki uçta kiyim, bitta boşpana bilan ham baxtli bölişini bilgan insonning korrupsiyaga ehtiyoji qolmaydi.
Bu – masalaning ta'lim-tarbiya bilan boğliq jihati. Ayni şu örinda adabiyot, san'at, falsafa kabi ijtimoiy sohalar inson qalbi tarbiyasida muhim rol öynaydi. Buni aslo yoddan çiqarmaslik kerak.
Endi masalaning keyingi jihatiga kelsak, jamiyatda poraxörlar darrov topilib jazo olyaptimi? Yöq yoki yöq darajada. Xöjakörsinga bitta-ikkita «mayda baliq»larni tutib jar soliş bilan asl korrupsiya ildizlariga bolta uriş – boşqa-boşqa narsalardir.
Agar prokuratura, sud tizimlari mustaqil ravişda öz işini sidqidildan bajarganda edi, Özbekistonda korrupsiya bu darajada ildiz otib ketmasdi. Tamom-vassalom! Buning boşqa sirli tomonlari yöq: hammasi oddiy va tuşunarli.
Demak, avvalo ta'lim-tarbiyani töğri yölga qöyiş kerak. Bu – bir. Ikkinçidan – poraxörni, kim bölişidan qat'iy nazar, tutib jazolaş kerak. Bu – ikki. Şuni qiling, jamiyat, bir neça yilda öziga kelib qoladi. Şuginani qilmasak, şuginaga yaramasak, korrupsiya haqida gap sotişdan foyda yöq.
— Aslida bizda kasallik, uning zarari, bemori aniq, hatto bu kasallikning dorisini ham bilamiz. Faqat bu dori, kasallikning oldini oluvçi qoidalarga tilimiz, dilimiz, iymonimiz bilan amal qilsak bölgani.
Biz diniy soha vakili ölaroq, yeçimni avvalo muqaddas dinimizdan izlaymiz. Çunki dinimiz Alloh tomonidan qiyomatga qadar insoniyat hayotini, bu hayotda navbat bilan keladigan bahor, yoz, kuz va qişni, muammolar va tugunlarning barçasini hal qilib bölgan. Şifo, muolajalarini körsatib bölgan.
Qur'oni karimning «Yusuf» sur'asi 11 oyatida Alloh: «Bu Qur'on töqima gap emas. Özidan avval kelgan kitobning tasdiği va barça narsaning tafsiloti. Hidoyat va iymon keltirganlar uçun ramatdir», – deydi.
Bu va'da olim, akademik, faylasuf yoki biror hikmatli insonning gapi emas. Bu va'da – barçamizni yaratgan va öşa muammolarimizning bölişini bilgan Allohning va'dasidir. Demak, biz har qanday muammomizni eng avvalo Allohning ta'limotidan qidirişimiz kerak.
Mana şu holatda bizning xatolarimiz oydinlaşadi. Biz xatolarga yeçimlarni boşqa joydan axtaramiz.
«Banda dedim pand yedim, Alloh dedim qand yedim», deya bejizga aytişmagan.
Payğambarimiz sollallohu alayhi vasallamning muqaddas hadislari bor. Ulamolar, olimlar, hikmatli insonlar bu hadisni musibat bölgan, janoza bölgan xonadonlarda, vazima ehsonlarda, diydorlaşuvlarda köp aytişadi.
Payğambarimiz (s.a.v): «Lazzatlarni kesuvçi, buzuvçi, sindiruvçi, yöq qiluvçi narsani, ya'ni ölimni köp eslanglar», degan.
Xöş, bu hadisning korrupsiya illati bilan qanday boğliqligi bor?
Ming afsuski, qonunlarimiz korrupsiyani butkul yöqotişda foyda bermayapti. Qança taşkilot va jamoatlar tuzyapmiz. Lekin qani foyda bergani? Qaytanga öşa taşkilotlardagi eng işonçli deyilgan ayrim xodimlarning özi şu illat bilan kasallanyapti. Taşviqot, tarğibotlar foydasiz qolyapti.
Buning sababiki, inson Allohdan uzoqlaşgan sari, kim bölişidan qat'i nazar, orzu havasga ruju qöyadi va birovning haqidan qörqmaslik illatini yuqtiradi.
«Falonçi rektor qölga tuşibdi, falonçi öqituvçi uşlanibdi, falonçi taşkilot xodimi pora olibdi», degan gaplarni kunora eşitayotganimiz sababi şundan. Bu hatto oddiy xabarga aylandi jamiyatimizda.
Pora olayotganlar va berayotganlar köp narsani örganişgandir, lekin Allohni, uni borligini, bizni doim körib, bilib, işlarimizning şohidi bölib turganini unutganlardir. Oxiratni eslaşni unutganlardir. Diniy ta'limotni özlaştirişni çetga surib qöyganlardir. Nafaqat çetga surganlar, balki diniy ta'limga qarşi bölayotganlardir.
Bizda köp yillar «uni 18 yoşdan keyin örganişadi», deya kelajak avlodni diniy savoddan bebahra qilişdi va bu harakatlar hamon bor. Bu haqiqat, buni tan olişimiz kerak. Alloh hammasini körib turibdi.
Hadisda «Ölimni köp eslanglar», deyilişi ham şundan. Kimki, Allohni, ölimni eslaşni tark qilibdimi, uning gunoh qilişi ham muqarrardir.
Har bir kişi ertami-keçmi ölim topişini, ertaga Allohning qabulida, uning savol-javobida bölişini unutdimi, gunoh işlarga, birovning haqini yeyişni, birovning «eni», birovning «böyi»dan urişni boşlaydi. Beçorami, ğaribmi farqi yöq, zulmga beriladi.
Biz korrupsiya illatidan bus-butun qutulmoqçi bölsak, diniy ta'limni, diniy bilimlarni farzandlarimiz ongiga quyişimiz kerak.
Farzandlarimiz, öğil-qizlarimizni bu ma'rifat boği suvlaridan qondirişimiz kerak.
Mutaxassislar birovning haqini yeyiş qanday oğir gunohligini öquvçilarga bola tilida yetkazişi, bu borada qulay darsliklar yaratilişi kerak.
Buxoriy, Termiziy, Navoiyning muhtarama, mastura onalari ularni qanday pok qilib tarbiyalagani, haromdan qörqişga örgatganini bugungi bolajonlarimizga tuşuntirişimiz kerak.
Agar şular bölmasa, korrupsiyaga qarşi qonunlar yoziş, taşkilotlar tuziş va ming xil jazolar işlab çiqişning foydasi yöq.
Inşa Alloh, agar şunday bölsa, prezidentimiz jon kuydirayotganidek, jamiyatda adolat örnatiladi.
«Özbekona oila tarbiyasidagi qusurlar ham jiddiy ahamiyatga ega» — Mansur Bekmurodov, sotsiologiya fanlari doktori, professor
— Öylaşimça, bugungi özbek jamiyatidagi korrupsiya holatining uç ildizi mavjud. Bu ildizlar quritilsa, jamiyatimiz halol hayot keçirişga ötadi.
Birinçi ildiz – sobiq sovet davrida, davlat idoralarining aksariyat xodimlari «davlatdan yulişni», jamoa mulkini öğirlaşni yalpi harakatga aylantirib olgan edilar. Zavodlarning işçilari özlari işlab turgan korxonada nima işlab çiqarilsa, işxonasidan uyiga taşir edilar. Pripiska, taniş-bilişçilik yalpi tus olgan edi. Poraxörlik esa oddiy holat bölib qolgan edi. Bu holat deyarli 70 yil davom etdi. Undan oldinroq esa, ya'ni Çor Rossiyasi davrida mingboşilardan tortib yuzboşilik lavozimlariga ötiş ham pora orqali bölgan. Demak, bu ildizning umri deyarli 130 yil bölgan.
Ikkinçi ildiz – keyingi 25 yil. Mustaqillikka erişilgandan söng ham korrupsiyaga qarşi kuraşiş tizimli emasdi. Davlat va jamiyat boşqaruvida vertikal ta'sir kuçaytirilgan, gorizontal boşqaruv esa yölga qöyilmagan edi. Odamlar qörquv ostida uşlab kelindi. Qörquv ostidagi fuqarolar esa davlat idoralari işini nazorat qila olmadi.
Uçinçi ildiz – korrupsiyaga qarşi kuraşişda oşkoralik, oçiqlik muhiti yöqligi. Şuningdek, özbekona oila tarbiyasidagi qusurlar ham jiddiy ahamiyatga ega.
Oilada töğrilik tarbiyasini bola tilga kirişi bilan boşlaş örniga hayotga endi kirib kelayotgan bolaga vaziyatga qarab iş tutiş tarbiyasi, ya'ni («Begona sörasa, meni uyda yöq deb ayt», «Puling borligini heç kimga aytma», «Bu işlarni onang bilmasin», «Agar bu işni qilsang, dadang kelsa aytib bermayman») qabilidagi yondaşuv bilan yolğonçilik tarbiyasini beramiz.
Davlat va jamiyatda bu illatga qarşi samarali kuraşiş uçun quyidagi işlarni ham qiliş zarur.
Davlat idoralari xodimlari va rahbarlar uçun muammolarning yeçimiga noxolis yondaşuvdan köra, xolis yondaşuvning afzalliklarini anglatiş. Bunday yondaşuvni, ya'ni töğri yaşaş va işlaşni ongli ravişda istamaydiganlarni egallab turgan lavozimidan çetlatiş.
Korxonalar ixtiyoridagi maxsus mablağlarni taqsimlaş işlarini eski qoidalar asosida emas, balki jamoat kengaşlari qarori bilan xodimlarga beriş, nostandart rağbatlantiriş tartibini joriy etiş kerak.
Har bir rahbar uçun maslahat olib qaror qiliş, buyruqlar çiqariş oldidan fikr-almaşuv tizimini joriy etiş zarur.
Noxolis, yolğonçi, poraxör iymondan çiqqan odam ekanini har kuni ijtimoiy tarmoqlar va televideniye körsatuvlari orqali berib boriş lozim.
Davlat boşqaruv organlari sonini optimallaştiriş, faoliyatni takrorlaş holatlariga barham beriş, bir işni bir neça taşkilot tomonidan bajarilişiga yöl qöymaslik lozim.
Sud-huquq tizimida lavozimlarga tayinlaşda da'vogarning kasbiy mahorat, halollik, fidoyilik fazilatlari bilan birga jamoatçilik fikri asosida qaror qabul qiliş amaliyotini keng yölga qöyiş zarur. Poraxörlikka qarşi samarali kuraşişda Singapur tajribasidan keng foydalaniş zarur.
