Korrupsiyaga qarshi jazoni kuchaytirish bilan kurashish yaxshi samara bermaydi. Bu usul xuddi kasalning kasalligiga aniq tashxis qo‘ymay turib, unda nuqul jarrohlik amaliyotini o‘tkazaverishga o‘xshaydi.
Chunki korrupsiya – bu illat, uni davolab bo‘lmaydi. Bu illatga chalinish omillarini qirqish kerak:
Ya'ni davlat hokimiyati va boshqaruvi organlarining ochiqligini o‘z vaqtida ta'minlanmayotgan elektron hukumatni amalda keng, izchil, tizimli, og‘ishmay joriy etish, onlayn davlat xizmatlari sonini oshirish, ochiq tanlov va elektron auksion hududlarning ko‘p yillik rivojlantirish dasturini ochiq-oshkor muhokamaga qo‘yish, e'lon qilish tizimi bo‘lish kerak. Masalan, qaysi yer uchastkasi qachon sotiladi, qachon buziladi va hokazo;
Davlat va xo‘jalik boshqaruv organlarining xodimlari uchun daromad deklaratsiyasini yaxlit huquqiy mexanizm asosida amalda tizimli, bir xilda joriy etish kerak.
Uzoqqa bormaylik, masalan, MDH davlatlarida korrupsiyaga qarshi kurashda ma'lum yutuqlarga erishgan Gruziyada ushbu ikkita islohot hayotga birmuncha samarali joriy etildi.
- Davlat organlari faoliyatidan keng jamoatchilikning xabardor bo‘lish tizimi ayniqsa, ular faoliyatini yoritib borish bo‘yicha OAVga maksimal huquq va imkoniyat yaratish, elektron OAV maydonida sof xususiy va nodavlat sektori maydonlarini ko‘paytirish muhim;
- Yashirin biznes va qora bozorga qarshi murosasiz kurash konsepsiyasini hamda qonunchilikda qat'iy choralarni belgilash;
- Har qanday imtiyoz korrupsiyaga yo‘l degan tamoyillarni qonunchilik va amaliyotga tatbiq etish;
- Davlat budjeti mablag‘larini yo‘naltirishda har qanday darajadagi rahbarning vakolatsiz aralashuviga yo‘l qo‘ymaslik, parlament tomonidan tasdiqlangan davlat budjeti mablag‘larining hukumat tomonidan faqatgina maqsadli sarflanishiga erishish;
- Ofshor biznes sub'yektlarini aniqlash tizimi va raqobatni amalda ta'minlashni yo‘lga qo‘yish;
- Sudlarning mustaqil budjetini parlament tomonidan tasdiqlashni yo‘lga qo‘yish;
- Eng asosiysi, aholi orasida oxirgi nuqtani sud qo‘yadi, degan ishonchga erishish lozim;
- Sud mustaqilligi, erkin hamda bedor OAV va so‘z erkinligini, ochiqlik, samarali jamoatchilik nazoratini va chinakam parlament nazoratini amalda ta'minlash;
- Kadrlar siyosatida, kadrlarni saralashda obektivka, biografiya, ko‘p gapirish, gapirmaslik, itoatkorlik, kamtarlik xususiyatlariga baho berish tizimidan butunlay voz kechib, kadrlarning jamiyat uchun natijadorlik, ilm va salohiyati, ularning tahlil-monitoring qilish, boshqaruvchilik qobiliyati, g‘oyalar tashabbuskorligi, kreativ yondashuvi, adolatli, obektiv xususiyatlari, ma'naviyati, xalq va vatanga sadoqati kabi jihatlariga ustuvorlik berish;
- Korrupsiyaga qarshi kurash agentligini tom ma'noda korrupsiyaga qarshi kurashga ilmni olib kira oladigan, korrupsiyaga qarshi kurash nazariyasi va amaliyotini boshqalardan bir qadam oldin hayotga tatbiq eta oladigan ilm maskani, tashabbuslar, g‘oyalar makoni institutiga aylantirish;
- Yana bir muhim jihat, agar tahlillarga asoslansak, jamiyatimizda korrupsiya holatlaridan biri bo‘lgan poraning eng yomoni – «poraning kattasi» – maqtovdan, ko‘zbo‘yamachilikdan qutulish davr talabidir;
- Bilamizki, poraning ma'nosi «shirinkoma – haq, mukofot» .
Ya'ni pora – vakolatli kishining o‘z vakolatidan foydalangan holda biror bir ishni pora bergan ikkinchi kishining foydasiga bajarishi yoki bajarmasligi evaziga moddiy qimmatliklar olishi, mulkiy manfaatdor bo‘lishidir.
Va xuddi shunday ikkinchi tomonning ham bergan mulki evaziga bajarilgan ishdan yoki unga ziyon keltiruvchi bajarilmagan ishdan manfaatdor bo‘lishidir.
Bunda uchinchi manfaatdor tomon – «vositachi» ham bo‘lishi mumkin. Barchasining tag-zamirida manfaat, mulk, moddiy qimmatlik yotadi... Endi bu tushunarli...
Oldi-berdi, o‘rtada turdi. Jazo ham moddiy qimmatlik-mulk – manfaat (pora predmeti)ni olgan, bergan va o‘rtaga turgan... shu omillar, shu kabi asoslar o‘lchovida beriladi. Oqibatini ham eshitgansiz, ko‘p takrorlanadi – mavjud tizimni yemiradi, taraqqiyotga g‘ov bo‘ladi va hokazolar...
Ammo «poraning yomoni»da esa moddiy qimmatlik ham, mulk ham yo‘q. Bunda pora beruvchi pora oluvchiga hech narsa bermaydi. Aksincha... hamma balo ham ana shunda, Sayyid Burhoniddin Termiziy hazratlari aytganlaridek, «Maqtovdan ham ko‘ra kattaroq pora bormi? Maqtov bu poraning kattasidir».
Albatta, maqtov – moddiy qimmatlik emas, uni ushlab bo‘lmaydi. Shunday ekan, uni olganni ham, berganni ham, «Sizga sodiq it aslida shu, sizni nomingiz tilidan tushmaydi», – deb vositachilik qilganni ham jazoga tortib bo‘lmaydi.
Lekin korrupsiya taraqqiyotga g‘ov deganimiz kabi, manfaatli va asossiz maqtov ham taraqqiyotga eng katta g‘ovlardan biridir.
Oqibati esa biz yuqorida aytib o‘tgan pora oqibatidan ancha kattaroq...
Demoqchi bo‘lganim esa jamiyatda qarash o‘zgarishi shart, qonun jamiyatni, islohotlarni yetaklovchi yagona ustuvor kuch bo‘lishi, qonunosti hujjatlar, topshiriq va ko‘rsatmalarda faqat va faqat qonun asoslariga tayanish maqsadga muvofiq.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, qonunni hurmat qilgan, qonunni hurmat qilish ruhida shakllangan ong jinoyat qilishga moyil bo‘lmaydi, korrupsiya esa og‘ir jinoyatdir.
Jinoyatni faqatgina jazolash bilan yo‘qotib bo‘lganda edi, ayrim davlatlarda korrupsiya holatlari umuman uchramasdi...
