Quyida yozuvçilar: Erkin A'zam, Isajon Sulton, diniy ulamo Mubaşşir Ahmad va taniqli siyosiy şarhlovçi Qobilbek Karimbekov öz fikrlari, tanqid, tavsiyalari bilan hukumatni korrupsiyaga qarşi qattiqroq turişga da'vat etdi.
«Korrupsiyani yöqotişning oddiy formulasi: mamlakatda qonunlar va javobgarlik hammaga teng bölsin» — Erkin A'zam, yozuvçi
Korrupsiya haqida köp gapiryapmiz. Uning ildizi avvalo nafsga borib taqaladi. Odam esa nafssiz yaşolmaydi. Lekin nafsga böysunişning ham çegarasi bölişi kerak.
Xöş, nega jamiyatimizda korrupsiya bunçalik quloç yoyib ketdi? Çunki öz vaqtida korrupsionerga, poraxörga va şu illatni kasb qilib olgan amaldorlarga kerakli va adolatli jazo berilmadi. Jamiyatda bu borada erkalik boşlandi va u hamon davom etyapti.
Bilasizmi, korrupsiya, uni jilovlaş haqida köp va xöp gapiriş mumkin. Lekin unga qarşi kuraşning juda oddiy formulasi ham bor: mamlakatda qonunlar va javobgarlik hammaga teng bölsin.
Heç kim jazodan yaşirilmasin, ayalmasin, keçirilmasin. Agar niyat korrupsiyani çindan yöqotiş bölsa.
Xalqimiz juda yuvoş xalq. Hukumati nima desa şuni qiladi. Demak, korrupsiyani yöqotişni avvalo hukumat özi çindan xohlaşi kerak.
Xalq korrupsiyaga qarşi hukumatning irodasini sezar ekan, hukumatga quloq solib boşlaydi, bölmasa yöq.
Mavzuga oid
Xalq nima qilişi kerak? Biz «özbekçilik» deb ataydigan odatlar içida har xil bema'niliklar ham bor. Biz özimiz yillar davomida aziyat çekib kelayotgan illatni yöqotmoqçi ekanmiz, unga qarşi ortiqça, andişa, yuzxotirçilik odatlarimizni yöqotişimiz kerak.
Korrupsiyaga qarşi kuraşiş agentligini tuzdik. Bu yaxşidir, lekin korrupsiya ildizini har xil, qömita va agentliklar tuzmasdan ham qirqiş mumkin. Masalan, prokuraturaning özi ham qiloladi bu işni. Boya aytganimdek, qonun hammaga teng işlasa böldi.
Avvalo korrupsiyaning paydo böliş omillarini körib çiqiş kerak. Bu omillardan quyidagilarni e'tirof etgan bölardim:
Birinçidan, insonning şaxsiy ğarazlari: mol-mulkka öçlik, tezroq va köproq boylikni qölga kiritiş. Ya'ni nafs omili.
Inson axloqiy mezonlardan yiroq bölar ekan, nafs quliga aylana boradi. Jumladan, korrupsiyaga örganadi.
Ikkinçidan, jamiyatda vatanparvarlik va axloqiy tuyğular pasayib ketişi. Bunda jamiyatdagi ta'lim-tarbiya izdan çiqqani ham korrupsiyani paydo qiladi.
Uçinçidan, jamiyatning fasodga beparvoligi va unga butunlay könikib ketişi. Fasod – bu insonlardagi pora bermasam meni işim bitmaydi degan vaziyat yoki tuşunçadir.
Törtinçidan, korrupsiyaga yöl oçib beruvçi buzuq muhit. Bu qonunlardagi buzuqlik va yaratilgan imkoniyatlardan hamma teng foydalanolmasligi, buning uçun imkoniyat berilmagani.
Yoki qonunlar çiroyli yozilgan bölsa-da, uning töliq işlamasligidir. Bunda ijtimoiy nazoratning yöqligi yoki öta sust ekanligi ham rol öynaydi.
Aynan bugungi holatimizda bizda sust bölsa-da, ijtimoiy nazorat bor, lekin unga davlat tomonidan e'tibor kuçli emas.
Özbekistonning amaldagi qonunçiligi korrupsionerlarga nisbatan juda yumşoq, şu bilan birga, qonunlar tatbiq qilinişi juda sekin.
Şuningdek, muqobil tomon – korrupsiyadan jabr köradiganlarda huquqiy bilim yuqori emas.
Afsuski, jamiyatimizda amalga kötarilişning axloqiy mezonlari mavjud emas. Taniş-bilişçilik, pora bilan lavozimga kötariliş hamon kuçli. Tabiiyki, amalga ötiriş uçun pul sarflagan odam uni bir neça barobar qilib, tezroq qaytarib olişga harakat qiladi.
Şariatimizda men sanagan yuqoridagi barça holatlar qoralangan, ularni yöqotiş kerakligi haqida gapirilgan. Ularning barçasiga hozir töxtalib ötirmoqçi emasman.
Şunisi aniqki, odamlar qaçon öşa qoidalarni töliq anglab yetsa, şariat qoidalari işlab, foyda bera boşlaydi.
Bu qoidalar jamiyatga u yoğidan, bu yoğidan olib, ayrim qismlari bilan tatbiq qilinar ekan, öz samarasini körsatmaydi. Köp narsalar quruq sözga aylanib qoladi.
Din kişisi, uni ozmi-köpmi örgangan kişi sifatida hukumatga aytmoqçimanki, hozirgi korrupsionerlarning böyni juda yöğonlaşib, ildizi çuqurlaşib ketgan. Bunga qarşi faqatgina qonunlarni kuçaytiriş, jazoni muqarrarlaştiriş va şu jihatlarni hammaga teng joriy qiliş bilan kuraşiş mumkin.
Korrupsionerlarga diniy ta'limot yetib borişi juda qiyin. Ularning nafsi hakalak otib ketgan. Tarbiya butunlay izdan çiqqan. Qaytaraman, bunga qarşi qonunlarni qattiqlaştiriş kerak.
Şuningdek, jamiyatda amrima'ruflar, nakiy munkardan köproq foydalaniş kerak. Afsuski, buning töğriligini bilsak-da, unga yöl beriş masalasida katta muammolar bor.
«Yetarli darajada kuraşilmasa, xalqning hukumatga işonçi tuşib boraveradi» — Qobilbek Karimbekov, MTRK siyosiy şarhlovçisi, Özbekistonda xizmat körsatgan jurnalist
Saraton, SPID, oqqon, koronavirus... (va h.k.) Dunyoda qanday yomon kasallik borki, korrupsiya şulardan ortiq bölsa, ortiq, aslo kam emas. Bu ham epidemiya. Afsuski, bu epidemiya özbek jamiyatida yillar davomida ildiz otib ketgan.
Men bu masalada olimlar bilan köp gaplaşaman. Ulardan ayrimlari korrupsiya faqat qaşşoq, rivojlanayotgan va endigina oyoqqa turayotgan, masalan, Efiopiya, Gabon, Somali, Bangladeş, Myanma kabi davlatlarda köp böladi, degan fikrni berişadi. Bu bir jihatdan töğridir. Biroq men öşa olimlarning fikriga töla qöşilmaymanki, rivojlangan davlatlarda ham korrupsiya avj olgan holatlar juda köp.
Masalan, Italiya, Yaponiya, Janubiy Koreya, Fransiya, Xitoy kabi. Uzoqqa bormaylik, yaqinda Fransiyaning sobiq prezidenti Nikolya Sarkozi korrupsiyada ayblandi.
Amerika Qöşma Ştatlarida ham korrupsiya juda köp. Rossiyani gapirmasa ham böladi. Bu davlatda qança korrupsionerlar öldirib ketiladi, yana qançasi xorijiy davlatlarda qoçib yuribdi.
Xöş, hamma joyda bor ekan, Özbekistonda şunday rozi bölib yuraveramizmi? Yöq, bunga qarşi jiddiy, tizimli va davomli uruş oçiş kerak. Çunki qaysi jamiyatda hukumat korrupsiyaga qarşi yetarli darajada kuraşmasa, u yerda xalqning hukumatga işonçi tuşib boraveradi.
Korrupsiya avj olgan jamiyatda biror farmon, qonun yoki qarorning ta'siri bölmaydi. Negaki, uning adolatli ijrosiga işonç bölmaydi.
Bizda ham şunday psixologiya şakllanganiga ança bölgan. Odamlarimiz pul bermasa, iş bitmaydi degan fikrga qattiq işonadi.
«Pul bermasang «propiska» bitmaydi, pul bermasang şifoxonada sifatli xizmat yöq, işga kirolmaysan, öqişga kirolmaysan, işlolmaysan», – deydi ular.
Yaxşi eslayman, prezident Mirziyoyev konstitutsiyaning 28 yilligida aytgandi, 2020 yilda 1986ta amaldor pora bilan qölga olingan ekan.
E'tibor bering, bu köçada köça supurayotgan farroş emas, bu avtobusdagi konduktor yoki boğça, maktab qorovuli emas. Bu amaldorlarimiz.
Menga taskin beradigan birgina kiçik jihat şu raqamlar aytilyapti.
Fikrimça, korrupsiyaga qarşi qonunlarimiz biroz yumşoq bölsa-da, bor. Uning ijrosi odamni öylantiradi.
Bizda pora bergan ham, olgan ham ayblanyapti, lekin örtadagi vositaçilar qolib ketayotgandek. Ularga ham jazoni qattiqlaştiriş kerakmikin?..
Şuningdek, bizda poraning boşqa turlari, avtomobil sovğa qiliş, amaldorning «oq bilak» xotiniga tilla sovğa qiliş, esdalik sovğa beriş kabi holatlar ham köpayib boryapti. Xöş, bularga qarşi qaçon kuraş boşlaymiz?
«Aslida, insonlar istagan narsa mol-dunyo, boyliklar emas, adolat» — Isajon Sulton, yozuvçi
Mustaqillikdan keyingi qiyinçiliklarga kişilar tişini tişiga qöyib çidagani bor gap. Biroq, afsuski, har qança urinişlarga qaramay, u jarlik ğoyib bölmadi. Ma'naviy qadriyatlarni ilğorga çiqaraylik degan şiorlar yangragani bilan, aslida gap boşqa, iş boşqa bölib çiqdi. Endi, bularni batafsil gapirib ötirişning foydasi yöq: nimalar bölganini hamma yaxşi biladi.
Son-sanoqsiz kişilar «Bu dunyoda röşnolik körmas ekanmiz, Xudoning oldiga yoruğ yuz bilan borsak bas» deyişdi va mangu manzillariga jönab ketişdi.
Aslida, ular istagan narsa mol-dunyo, boyliklar emas, adolat edi. Mamlakat boyliklariga, kişilar mehnatiga mas'ul bölgan zotlar adolat qilişsa, hamma hammadan rozi bölardi. Afsuski, mahalla yiğinidan tortib davlat mahkamasining qorovuligaça, boringki, qayerda kişilardan pul undirib oliş imkoni bölsa – tama qiliş odat tusiga kirdi. Imkon bölmasa, yaratildi. Bularning bari davlat bilan xalq orasidagi köp yillik jarlikni yanada kengaytirdi. Adabiyot kişilar qalbiga nazar soladi, deydilar. Nazar soling-u, yuzlab-minglab qalblarning iztirobini köring!
Ularni hayotda tutib turgan kuç nima ekaniga nazar taşlang. Oddiy bir özbek kişisining orzu-havasi nimayam bölardi? «Tanim soğ, umrim uzoq, bolalarimni uylab-joylab, Xudo deb tinçgina ötirsam bas-da» deydiganlar qança? Ayni öşa jarlik kişilar orasida ğayrişuuriy ravişda «jon saqlab qoliş instinkti»ni şakllantirib berdi. Misol uçun, sayohatga çiqqanlar possovet mamlakatlari kişilarining uçoqqa çiqiş eşigi oçilganida gurillab bari birdaniga yopirilişini aytişadi. Aslida xavotirga hojat yöq: çipta qölida, unda örindiq raqami yozib qöyilgan. Bu holatda kimdir şoşqaloq olomonni körsa, kimdir uni şu holga olib kelgan jamiyatni köradi. Nimayam qilsin, adolatsizlik şu darajada ediki, çiptangiz böla turib ham uçoqdan qolib ketaverardingiz. Yegan oşingiz özingizniki bölmasdi.
Hozir ham ertalab işga boriş uçun köçaga çiqsangiz, muammolarning turli körinişlariga duç kelasiz, ular kişilarning tutumlarida namoyon bölib turadi. Öz taşvişlaringiz bir yoqda qolib, boşqalarning taşvişlariga röpara kelasiz. Bular – jamiyatdagi adolatsizliklarning hosilalari, odamlar fe'l-atvorida paydo qilgan illatlari, haqi olinaverganidan çöçib qolgan kişilar axiyri yon-veridagilarga ham işonmay qöya boşlaşining dalil-isbotlaridir. «Jon saqlaş instinkti» bu örinda hamma uçun birday işlaydi, oddiy kişilar bir amallab haqini oldirib qöymaslikni istasa, korrupsionerlar kelajakda şu oddiy kişilarday bölib qolmaslik uçun mansabiga va mansab tufayli turli yöllar bilan keladigan mol-u davlatga jon-jahdi bilan tirmaşadilar.
Hozir boya aytib ötilgan mudhiş jarlikni kömib taşlaş haqida gap bormoqda. «Xalqni rozi qiliş» degan gapning mohiyati juda çuqur. Davlat xizmatçisi, agar bir işni xalq roziligi uçun qilsa, qariyb öttiz beş million kişiga, şu jumladan, qariyalar, zaiflar, nogironlar, yetimlar, muhtojlar va yana allaqança kişilarga qilingan yaxşilikning savobiga ega böladi. Ular orasida duosi qabul böladigani qança, rozi bölib duo qiladigani qança?
Pirovardida, hamma gap eng asosiy mezonga – adolatga borib taqaladi. «Sizda adolat bormi, janob?» deb hayqiradi Anvar, «Mehrobdan çayon»da. «Ey jahondori zafar, kavkabai davri falak, Göş qil qissai qişloği xarobi Hapalak» deb iltijo qiladi Maxmur «Hapalak» şe'rida. Asrlar davomida kişilar orzu qilgan adolat mezonlari töla tiklanişi kerak. Adolat bölsa, odamlar har qanday qiyinçilikka çidaydi, har qanday yumuşni oğrinmay bajaradi. Toki mehnatiga yaraşa qadr körsin, davlatidan, yaşab ötgan umridan rozi bölsin. Bu – jamiyatda juda katta siljişga imkon yaratadi.
