Saudiya valiahd şahzodasi - oşirilgan soliqlar, neft, AQŞ va Eron haqida
|21:02 / 28.05.202145 08618 min
Saudiya Arabistoni valiahd şahzodasi Muhammad ibn Salmon podşohlikdagi Al-Arabiya telekanaliga katta intervyu berdi. Kun.uz Yaqin Şarqdagi eng nufuzli siyosatçilardan birining intervyusidan ayrim parçalarni havola etadi.
– «Nigoh-2030»loyihasining beş yilligini nişonlamoqdamiz. Men boşlanğiç nuqtaga qaytmoqçiman – savolni boşqaçaroq bersak: Agar avvalgidek neft işlab çiqaruvçi badavlat davlat bölib qolişda davom etsak, nima bölardi?
– Ötmişga boqsak, neft Saudiya Arabistoni qirolligiga mislsiz xizmat qilib keldi, lekin barçamiz bilamizki, Saudiya Arabistoni neftdan avval ham mavjud bölgan. Neft keltirgan daromad va yuksaliş biz 30- va 40-yillarda ehtiyojimiz bölganidan ança köp. Binobarin, daromadning va iqtisodiy ösişning hajmi biz kutganimizdan köra yuzlab barobarga köproq böldi. Bu – Saudiya Arabistoni qirolligining barça ehtiyojlarini qondiradi, degan taassurot uyğotgan edi.
Öşanda aholimiz 3 milliondan kam edi. Poytaxt Ar-Riyodda esa 150 ming odam yaşar edi. Vaqt ötişi bilan nufus ösib bordi – saudiyaliklar soni hozirda 3 milliondan 20 millionga yetgan. Neft bizning 60-, 70-, 80- va undan keyingi yillardagi ehtiyojlarimiz va yaşaş tarzimizni qoplab keldi. Biz ayni tarzda davom etsak, aholi ösişining bunday sur'ati bilan standart yaşaş tarzimizni yana 20 yil saqlab tura olardik. Bu – birinçi risk edi. Boşqa tarafdan olib qarasak, biz yaxşiroq darajaga intilişimiz va yanada yuksaliş yöllarini qidiryapmiz.
Bundan taşqari, Saudiya Arabistoni qirolligining iqtisodi asosan neftga boğlanib qoliş riski ham bor. Neft yaqin 40 yoki 50 yilda yaxşigina sinovlarga duçor böladi.
Çeklangan utilizatsiya, narxlarning qulaşi yoki boşqa iqtisodiy silkinişlar bölişi mumkin. Bu birinçi sabab.
Ikkinçi sabab – Saudiya Arabistonida neftdan boşqa bir neça sohalarda juda köp imkoniyat bor. Konçilik, sayyohlik, logistika, sarmoya sohalari – katta imkoniyatlar. Neft borasida muammo çiqmagan taqdirda ham saudlar sifatida mamlakatimizga naf keltiriş uçun ğayratli va intiluvçan bölişimiz şart. Mana şular bizning «Nigoh-2030»ga intilişimiz va kelajakda röbaro‘ kelişimiz mumkin bölgan muammolarni yeçiş hali tegilmagan imkoniyatlardan foydalanişga rağbatlantiradi deb öylayman. Biz yuksalişda, gullab-yaşnaşda va jahon miqyosida raqobatlaşişda davom etamiz.
Mavzuga oid
– Ötgan beş yilda qanday muvaffaqiyatlarga erişildi?
– Muvaffaqiyatlar köp. Avval mavjud eng muhim muammolardan boşlaylik – uy-joy masalasi. Bizda 20 yil davomida hal qilinmagan uy-joy muammosi bor edi. Fuqaro qarz yo uy-joyga subsidiya oliş uçun qariyb 15 yil kutişi kerak edi. Biz davlatning puli samarasiz tasarruf etilayotgan uşbu sohani botqoqdan olib çiqdik.
Şuningdek, neftga taalluqli bölmagan sohalardagi iqtisodiy ösiş biz istagandek emasdi. 2019 yilning 4-çoragiga kelib, neftga taalluqli bölmagan sohalarda ösiş 4,5 foizni taşkil etdi va agar 2020 yilda pandemiya bölmaganida bu körsatkiç 5 foizni taşkil qilgan bölardi.
– Jamoangizni qanday şakllantirasiz?
– Albatta, jamoamizdagilarning xizmati, samaradorligi va qobiliyatlari – asosiy talablar. Eng asosiysi – iştiyoq. Mas'ul şaxsning iştiyoqi bölsin. Masalan, [sport vaziri] şahzoda Abdulaziz ibn Turkiy özining lavozimiga juda mos – u sport işqibozi, sport uning şaxsiy qiziqişi, şunga iştiyoqmand. Şuning uçun iştiyoq eng katta motivatsiyadir. Agar iştiyoqingiz bölmasa, biror narsaga erişişingiz juda qiyin böladi.
Xuddi şu gaplarni boşqa köplab vazirlarimizga nisbatan ham aytişim mumkin. Istalgan vazirni ayting, men u nimaga iştiyoqmand ekani va nimaga erişa olişini aytaman.
AA Photo
– Ilgari surilayotgan Jamoat investitsiya fondi bizga nefsiz ham ilğor yaşay oliş imkonini beradimi?
– Saudiya Arabistoni iqtisodiyotida neftning uluşini yöqotişni istaydi, degan notöğri qaraş bor. Unday emas, biz bu neft sektori böladimi, boşqa sektormi, barçasidan foydalanişni istaymiz.
Tahlillarning aksariyatiga qarasangiz, neftga bölgan talab 2030 yilgaça ösişda davom etişi, şundan söng esa 2070 yilga qadar talab bosqiçma-bosqiç pasaya borişi prognoz qilinadi.
Biz bu yerda neftga talab haqida gapiryapmiz. Ammo masalaga boşqa tomondan, ta'minot jihatdan qarasangiz, neft zaxiralari neftga bölgan talab pasayganidan köra tezroq tugab bormoqda.
Misol uçun, AQŞ 10 yildan keyin neft işlab çiqaruvçi mamlakat bölmaydi. Bugun AQŞ yiliga taxminan 10 mln barrel neft işlab çiqaryapti, 10 yildan keyin esa bu körsatkiç arang 2 millionga yetadi.
Yiliga 4 mln barrel neft işlab çiqarayotgan Xitoyda esa 2030 yilga borib neft işlab çiqariş nolga yoki deyarli ahamiyatsiz darajaga tuşib qoladi.
Ayni paytda Rossiya 11 mln barrel neft işlab çiqarayotgan bölsa, 19-20 yildan keyin bor-yöği 1 millionga tuşib qoladi. Ya'ni neft taklifining pasayiş sur'ati neftga bölgan talab pasayişi sur'atidan köra ança tezroq.
Şunday ekan, kelajakda Saudiya Arabistoni jahonda neftga bölgan talabni qondiriş uçun işlab çiqariş hajmlarini oşiradi. Bu juda istiqbolli prognoz, ammo biz faqat bungagina boğlanib qolişimiz kerak emas.
– Siz 15 foiz haqida gapiryapsiz şekilli. Fors körfazi mamlakatlari kengaşi QQSni 5 foiz qilişni kelişib olişgan. Dunyoda eng past QQS bölişi uçun şunday qilingan. Bilasiz, Saudiya Arabistonining uçdan bir aholisi saudlar emas. Bunday sur'atlardagi iqtisodiy ösiş bilan 2030-2040 yillarga borib xorijliklar va saudlar nisbati 50/50 ga yetişi mumkin. Agar biz QQSni belgilamasak, xususan, sayyohlikning oçilişi va 600 ming sayyohni maqsad qiliş bilan sudsidiyalarimiz sizib çiqib ketadi.
Binobarin, 10 foizlik QQS xorijlikka u Saudiya Arabistonida sarflagan naqd puldan naf körişga kafolat böladi. Bu pul ularning davlatiga qaytib boradi va ta'lim, soğliqni saqlaş, infratuzilma yoki hatto oylik maoşlarga, boşqa jabhalarga sarflanişi mumkin.
Endi 15 foizga kelsak... Pandemiya va 2020 yilda dunyo duç kelgan iqtisodiy özgarişlar Saudiya Arabistoni daromadining katta qismiga daxldor böldi. 2020 yilda neft narxi noldan quyiga tuşib ketdi va bu biz uçun katta sinov böldi. Biz yoki barça narsani, yoki maqsadlarni özgartirişimiz kerak edi. Yoxud odamlarning könglini 3-4 yilga oliş orzumizga qaytib, söng ularni uloqtirib taşlaşimiz yoki qandaydir vaqt oraliğida qattiqqöl çoralar qöllab, yana barçasini qaytadan boşlaşimiz kerak edi.
Oyliklarni qisqartiriş va yordam pullarini bekor qilişning oldini oliş çoralaridan biri QQSni 15 foizga kötariş edi. Ha, bu ança keskin çora böldi. Bu saudlarni ranjitadigan oxirgi iş edi. Birovni ranjitiş niyatim yöq. Men vatanim ravnaq topişi va fuqarolarimiz gullab-yaşnab, şod-xurram yaşaşlarini istayman. Biroq ular uçun ravnaq topişda davom etadigan kelajakni quriş – mening vazifam. Şu yölda qabul qilingan çoralardan biri QQSni kötariş edi. Bu, balki, bir yil, uzoği bilan beş yil davom etadi va barçasi yana avvalgi holiga qaytadi.
– QQS tuşiriladimi yana?
–Ha, biz QQSni 5-10 foiz oraliğida qilişga intilyapmiz. Lekin bu pandemiya oqibatlari bartaraf etilib, biz yana balansni ta'minlaganimizdan söng böladi. Barçasi iqtisodiy vaziyatga boğliq – kamida bir yil, köpi bilan beş yil.
Poytaxt Ar-Riyod
– Fuqarolarning daromadiga oid savolni takror bersam: har safar neft narxi kötarilganda energiya narxi ham oşadi. Biz boy davlatmizki, narxlarni kötarsak?
– Biz neft qazib çiqaruvçi davlatmiz, boy davlat emas. Iroq ham, Jazoir ham neft işlab çiqaruvçi davlatlar. Ular ham boymi? Boy davlatlar daromad, aylanma mablağ va aholi soni bilan qiyoslanadi. Biz ötgan asrning 70- va 80-yillarida aholi soni kam bölganda boy edik. Hozir esa, 20 millionmiz va tez köpayayapmiz.
Agar jamğarib qöygan mablağimizni asramasak va instrumentlarimiz rasamadini qilmasak, biz kambağal davlatga aylanamiz. Biroq biz barqaror farovonlikdan söng bu boşi berk köçadan çiqib ketişimiz darkor.
– Siz, hazrati oliylarining atrof-muhitga bölgan e'tiboringiz nafaqat podşohlik hududida, balki uning taşqarisida ham e'tirof etiladi. Nega Qizil dengiz kabi iqtisodiy imkoniyatlar qöldan boy berilyapti?
– Men bu masalaga atrof-muhitga bölgan munosabat tufayli ötmay turibman. Qizil dengizning tarovati – uning tabiatidir. Kelgan sayyoh uning tabiati, toza sohili, tiniq suvi va jonli dengiz hayotidan bahra oladi. Agar siz tabiatni vayron qilsangiz, butun sayyohlik imkoniyatlari barbod böladi.
Sayyohlik xizmatlari, tadbirlar, arxeologik va tarixiy maskanlar ham tabiat ustiga quriladi. Binobarin, siz sayyohlikni deb eng asosiy ustunlardan birini yiqitgan bölasiz.
Bu – masalaning bir jihati. Boşqa tarafdan qarasangiz, men tengi va mendan kattalar yoşligimizda qum böronlaridan hozirgiga qaraganda 70-80 foiz kamroq aziyat çekardik. Bir neça kun çang yutib yaşaş biz va bolalarimiz hayoti uçun nihoyatda xavfli. Bundan bizning soğliqni saqlaş tizimi ham zarar köradi. Şuning uçun tabiatni avvalgi holiga qaytarmoqçimiz.
Boz ustiga, daraxt ekiş sönggi 50 yilda 70 foizga kamaydi. «Nigoh-2030»ning maqsadlaridan biri – daraxt ekişni 200 foizga oşiriş va avvalgi manzillarimizga qaytiş. Sönggi tört yilda biz bu körsatkiçni 40 foizga oşirdik va qum böronlarini kamaytirişga erişdik, kislorod köpayib, bulutlar soni oşişi evaziga yoğingarçilikni köpaytirdik. Bu bilan suv sathlari kötarildi va yetarli yomğir yoğa boşladi.
– Davlat kasalxonalari xususiylaştiriladimi yoki avvalgidek qoladimi?
– Ba'zilari avvalgidek qolişi, ayrimlari xususiylaştirilişi mumkin.
– Xöp, şunda har bir fuqaroning suğurta polisi böladimi?
– Biz bunday marraga yeta olmasligimiz mumkin, lekin biz aholining katta qismini davlat şartnomalari orqali qamrab olişga harakat qilyapmiz, xususiy sektor esa, öz işçilarini suğurta qiladi.
– Şunda kasbga boğliq bölib qolyaptimi?
– Albatta. Biz e'lon qilayotgan soğliqni saqlaş dasturi orqali bugun qança, 10 yildan keyin qança odam suğurtalanişini e'lon qilmoqçimiz.
– Şubhasiz. Bizning taşqi siyosatimiz öz manfaatlarimiz va xavfsizligimiz ustiga quriladi.
– Ta'sir-çi? Siyosatda ta'sir kuçi nimani anglatadi?
– Ta'sir kuçi bu – manfaatga erişiş uçun qudratni harakatga keltirişdir.
– Oq uyga yangi ma'muriyat kelgaç, ittifoqçilar – AQŞ va Saudiya Arabistoni örtasida kelişmovçiliklar bölmadimi?
– Ikki mamlakat hamkorligida heç qaçon yuz foizlik kelişuv bölmaydi, hatto bir-birlariga juda yaqin Körfaz mamlakatlari örtasida ham. Tomonlarning nuqtayi nazarlarida odatda farqlar böladi; axir hatto bir oilada yaşovçi aka-ukalar ham barça masalalar yuzasidan yuz foiz hamfikr bölmaydi.
AQŞda ma'muriyat özgarişi bilan, albatta, nuqtayi nazarlarimiz örtasidagi farqlar köpayişi yoki kamayişi mumkin. Ammo biz Bayden ma'muriyati bilan Saudiya-AQŞ munosabatlaridagi masalalarning 90 foizdan ortiği böyiça bir töxtamga egamiz va umid qilamizki, buni mustahkamlaşda davom etamiz.
AQŞ – şubhasiz, Saudiya Arabistoni podşohligining strategik şerigi. Ular 80 yildan oşiq vaqtdan buyon bizning hamkorimiz bölib kelişgan. Bu uzoq muddatli hamkorlik ham podşohlik, ham AQŞga katta ta'sir körsatgan. Tasavvur qiling, AQŞ 10 mln barrel neftni Saudiya Arabistonidan juda arzon – 3-6 dollar narxda emas, Birlaşgan Qirollikdan xarid qilganida, AQŞ hozirgi örnida bölmas edi.
– Demak, Saudiya Arabistoni AQŞning kuçayişiga hissa qöşgan ekan-da?
– Aynan şunday. Agar ular neftni Birlaşgan Qirollikdan sotib olişganida, hozir köplab narsalar AQŞ uçun boşqaça bölgan bölardi.
Qolaversa, biz tomonimizdan qarasak, agar AQŞ neft sotib böyiça şartnomani Birlaşgan Qirollik bilan tuzganida, biz ança kattaroq bosim ostida qolgan bölardik. Çunki Birlaşgan Qirollik mintaqadagi köplab mamlakatlarni mustamlaka qilib, öz çegaralarini belgilab olgan va bizning köplab umumiy işlarimizga aralaşayotgan edi.
Şu nuqtayi nazardan biz ançagina bosimga duç kelgan bölardik, ammo AQŞ bilan şartnoma imzolaşimiz podşohlikning AQŞ manfaatlaridagi örnini qat'iyan mustahkamladi, bu esa Birlaşgan Qirollikni podşohlikka bosim biror bosim ötkazişdan oldin öylab körişga majbur qildi.
Albatta, dunyo – keng, heç qaysi bir davlat ikkinçisiga öxşamaydi. 1950-yillarda dunyo iqtisodiyotining 50 foizi birgina AQŞga töğri kelardi, bugun esa dunyo iqtisodiyotining 20 foizi Qöşma Ştatlarga taalluqli.
Hozirda butun dunyo ikkita jahon uruşidan keyin muvozanatga kelyapti. Biz ham mintaqadagi strategik hamkorlarimiz, avvalo Körfaz mamlakatlari, arab mamlakatlari va Yaqin Şarq mamlakatlari bilan munosabatlarimizni mustahkamlaş ustida işlayapmiz. Şuningdek, dunyo böylab hamkorlarimiz – AQŞ, Fransiya, Yevropa va boşqa davlatlar bilan aloqalarni yaxşilaş bilan birga, boşqa hamma – masalan, Rossiya, Hindiston, Xitoy, Lotin Amerikasi, Afrika mamlakatlari va boşqalar bilan yangi hamkorlik aloqalarini yölga qöymoqdamiz.
Yaqin Şarq xaritasi (AQŞ Kongressi kutubxonasi)
– Eron-çi, janobi oliylari?
– Eron – bizning qöşnimiz. Biz xohlaydigan narsa – Eron bilan aloqalarimiz yaxşi va namunali bölsin. Eron bilan örtamizdagi munosabatlar murakkab bölişini xohlamaymiz. Eronning taraqqiy etişi va rivojlanişini istaymiz, boisi Eronda Saudiya Arabistoni manfaatlari bor, Saudiya Arabistonida esa Eron manfaatlari bor, bu manfaat – mintaqada va butun dunyoda farovonlik va taraqqiyotga erişiş.
Örtamizdagi muammolar ularning ayrim salbiy xatti-harakatlari bilan boğliq: ulardagi yadro dasturi, mintaqaning ba'zi mamlakatlaridagi noqonuniy harbiy guruhlarni qöllab-quvvatlaşlari, ballistik raketa dasturlari şular jumlasidan.
Bu muammolarga yeçim topiş uçun mintaqadagi va dunyodagi hamkorlarimiz bilan işlayapmiz. Muammolar yeçimini topişga va Eron bilan barça tomonlarga manfaat keltiradigan ijobiy hamkorlik örnata olişimizga haqiqatan umid qilamiz.
– Eron haqida gapirganda, Yaman haqida töxtalmaslikning iloji yöq. Yamanni qanaqa kelajak kutyapti?
– Özingiz yaxşi bilasiz, bu – Yaman va Saudiya Arabistoni örtasida röy berayotgan birinçi inqiroz emas. Podşoh Abdulaziz davrida ham ikki davlat munosabatlarida inqiroz bölgan va bu hal etilgan. Keyinçalik esa 1970 va 1980 yillarda munosabatlar yana taranglaşib, masala 1990 yillarga kelib hal bölgan.
2009 yilga kelib, uçinçi inqiroz röy berdi. Şunday bölsa-da, biz uni tezda hal etişga erişgandik. Ammo keyin, 2014 yilda xusiylar kengayib, 2015 yil boşida Sano şahriga qadar yetib borişdi va Yamanning qonuniy hukumatini ağdarişdi. Bu – Yaman va xalqaro hamjamiyat nuqtayi nazariga köra noqonuniydir.
Heç bir davlat öz çegaralarida qonundan taşqari harakat qiladigan qurolli guruhlar turişini istamagan bölardi. Buni na Saudiya Arabistoni, na mintaqadagi boşqa davlatlar va na Yamanning özi qabul qila olmaydi.
Biz buning oqibatlarini Yamanda kördik. Umidimiz şuki, xusiylar Yamandagi barça partiyalar bilan muzokaralar stoliga ötirib, barçaning huquqlarini va mintaqadagi barça mamlakatlarning manfaatlarini kafolatlaydigan yeçimga keladi.
Bizning öt oçişni töxtatiş va iqtisodiy kömak körsatiş haqidagi taklifimiz hamon amalda, buning uçun xusiylar öt oçişni töxtatişga va muzokara stoliga ötirişga rozi bölişsa bas.
– Bunday qarorga xusiylarning özlari keladimi yoki qarorni Tehron qabul qiladimi?
– Ular biz bilan muzokara stoliga ötirişi uçun avvaliga boşqa bir muammo – yadro dasturi masalasini hal etib olişimiz kerak emasmi? Xusiylar va Eron rejimi örtasida kuçli aloqalar borligi şubhasiz, ammo baribir xusiylar – arablar va yamanliklardir. Ular özlarining va öz vatanlarining manfaatlarini ustuvor öringa qöya olişadi, deya umid qilamiz.
– 2030 yildan keyin nima böladi, hazrati oliylari?
– 2040 yil keladi.
– Rejalar-çi?
– 2030 yilda biz dunyoda juda yaxşi statusda bölamiz. Biroq 2040 yil dunyo miqyosida biz uçun haqiqiy kuraş böladi.
– Saudiya Arabistonini muvaffaqiyatga yetaklovçi eng katta omil nima?
– Saudiya fuqarolari.
– Saudiya fuqarolari?
– Fuqarolarimizsiz hozir ilkimizda bölgan narsalarga erişolmagan bölardik, şubhasiz. Ular biz amalga oşirayotgan işlarga işonmaganida, turli qiyinçiliklarda yelkadoş böla olişmasdi. Agar ularda oddiy fuqaro, vazir, tadbirkor, xususiy sektor vakili va har qanday kasb egasi ölaroq islohotlarda qatnaşiş istagi bölmaganda bizning barça urinişlarimiz çippakka çiqardi, rejalar esa qoğozdagi siyohligiça qolib ketardi.
– Nimadan qörqasiz?
– «Qörquv» sözi saudiyalikning luğatida yöq. Zero saudiyalik heç narsadan qörqmaydi.
– Saudiyaliklar luğatida «qörquv» sözi yöq?
– Şunday deb işonaman. Biz xavotirga tuşamiz, ha, öyga tolib qolişimiz mumkin. Lekin xavotirlarni yeçimlar bilan bartaraf etamiz. Lekin aminmanki, luğatimizda «qörquv» sözi yöq.
– Fuqarolaringizga yetkazmoqçi bölgan eng muhim sözlaringiz nima?
– Davom etiş. Sönggi tört yilda ajoyib yutuqlarga erişdik. 2025 yilgaça undan ortiğiga erişmoqçimiz. Farovonlikning ma'lum bir darajasidan keyingi darajasiga.
