Pegasus josuslik dasturi. Dunyo bo‘ylab maxsus xizmatlar telefonlarni sezdirmay kuzatgani aytilmoqda

Pegasus: ommaviy qirg‘in qurolimi?

VVS jurnalisti Grigor Atanesyan:

Telefonlarni Pegasus dasturi orqali buzib kirish yangilik emas. 2011 yildayoq shunga o‘xshash dasturlar jurnalistlar, siyosiy faollar telefonida aniqlangan. Biroq avval Pegasus qaysidir hukumat aniq bir tanqidchisiga qarshi ishlatgan manzilli qurol sifatida ishlatilgan bo‘lsa, hozir holat butunlay boshqacha. 50 mingdan ortiq odamning telefoni haqida gap ketmoqda. Ular orasida 180 nafari jurnalist. Buyurtmachilar orasida har qanaqa davlatni uchratish mumkin: monarxiyalardan tortib demokratik Hindiston va Ruanda, Togo kabi kambag‘al Afrika davlatlarigacha. Tasavvur qiling-a, hujumga uchragan telefonlar soni o‘n minglarda hisoblanmoqda.

Dunyoning bir burchagidagi jurnalist telefoni Pegasus nomli dastur hujumiga uchrayotganidan xabardormikin? Bu esa Isroil hukumatiga bog‘liq. NSO Group kompaniyasi «AMAN» deb nomlangan Isroil harbiy razvedkasining ikki sobiq xodimi tomonidan yaratilgan. Bu korxona kiberkuzatuv texnologiyalari bo‘yicha dunyoda yetakchi hisoblanadi va narxi 1 milliard dollarga baholanadi. U o‘z mahsulotlarini Isroil mudofaa vazirligi bergan litsenziya asosida sotadi.

Dastur ishlatilgan joylar orasida O‘zbekiston nomi ham bor

Buzib kirish uchun buyurtma qilingan raqamlarning aksari 10ta davlatga tegishli: Ozarboyjon, Bahrayn, Vengriya, Hindiston, Qozog‘iston, Meksika, Marokash, BAA, Ruanda, Saudiya Arabistoni.

Washington Post'ga ko‘ra, Citizen Lab bu josuslik dasturi 45ta mamlakatda ishlatilganini aniqlagan. Bu davlatlar orasida O‘zbekiston ham bor. Raqamlarning uchdan biri, ya'ni 15 mingtasi Meksikaga tegishli. Ular orasida suiqasd qurboni bo‘lgan jurnalist Sesilio Pineda ham bor. Uning raqami bazaga o‘ldirilishidan bir necha kun avval kiritilgan. 300ta raqam Hindistonda aniqlangan va hukumat allaqachon odamlarning telefonini kuzatishini rad etgan.

Washington Post aynan Pegasus dasturi orqali 37ta «ayfon» buzib kirilganini aniqlagan. Ulardan ikkisi 2018 yil o‘ldirilgan saudiyalik jurnalist Jamol Qoshiqchining tanishi bo‘lgan. Ma'lumot uchun, bu qotillikda Saudiya valiahd shahzodasi Muhammad bin Salmon ayblanadi. Isroilning josuslik dasturi orqali Jamol Qoshiqchi va uning kelinini ham kuzatishgan.

Shuningdek, ro‘yxatda AFP, Wall Street Journal, CNN, New York Times, Al Jazeera, El Pais, AP, Le Monde, Bloomberg, Economist, Reuters kabi yirik nashrlarning jurnalistlariga tegishli raqamlar bor. Qatarning Al Jazira telekanali 30 jurnalisti, ijtimoiy tarmoqdagi postlari uchun qamalgan marokashlik jurnalist Umar Radi ham terrorizmga qarshi ishlab chiqarilgani iddao qilinayotgan josuslik dasturi yordamida kuzatilgan.

Surishtiruv davomida 67ta telefonga Pegasus bilan hujum qilingani aniqlangan. Shundan 23tasi muvaffaqiyatli amalga oshirilgan. 14ta holatda hukumatlar kuzatuv amalga oshirishni xohlagan, 30ta holatda esa harakat amalga oshmay qolgan. Bunga telefon egalari apparatlarini almashtirgani sabab bo‘lgan. Qizig‘i, ushbu aniqlangan holatlarning birortasida telefon jinoyatchiga tegishli bo‘lmagan. NSO Group litsenziyasiga ko‘ra esa dastur orqali faqat terrorchilar kuzatilishi kerak. Isroil hukumati sotib olgan davlatlarning bunday josusligi uchun jazo qo‘llashini aytgan. Ammo biror marta bunday holat ro‘y bermagan.

Bu josuslik dasturidan faol foydalanilgani aytilgan Vengriyada prezident rasmiylari jurnalistlarning savollariga qo‘rslik bilan javob berishdi: «Bu savolni AQSh, Britaniya, Germaniya, Fransiya kabi davlatlarga ham berdingizmi? Ular qancha vaqtda va qanday javob berishdi?»

Josuslik va bunday texnikalar bo‘yicha ustasi farang hisoblanuvchi MRB sobiq agenti Eduard Snouden bu surishtiruvni yil voqeasi deb atadi. U bunday texnikalarni sotishni taqiqlash kerakligi va Pegasus xodimlari javobgarlikka tortilishi shartligini ta'kidladi. BMT maxsus ma'ruzachisi Devid Key kuzatuv bo‘yicha dastur va texnikalarni sotishga butun dunyo bo‘ylab moratoriy joriy qilish kerakligini aytdi. WhatsApp asoschisi Uill Ketkart esa NSO Group dasturlari inson huquqlarini buzish uchun qo‘llanayotganini ta'kidladi.

Pegasus nima qila oladi o‘zi?

Bu dasturning xavfliligi shundaki, u «ayfon» yoki boshqa turdagi har qanday smartfon oflayn holatda bo‘lganida ham ishlay oladi. Ya'ni Pegasus «vzlom qilgan» telefondan nimadir olish uchun uning internetga ulanishi shart emas. Dastur orqali telefonning kamerasidan kuzatuv amalga oshirish mumkin, uning diktafonidan esa mikrofon sifatida foydalanib, telefon atrofidagi har qanday suhbatni yozib olish mumkin. Telefonga kelgan smslar, ijtimoiy tarmoqlardagi sahifaga kelgan smslar, lokatsiya, skrinshotlar, telefon galereyasi, xullas har qanday ma'lumot telefon egasi bexabar holda Pegasus dasturidan foydalanayotgan odamlar tomonidan kuzatilishi mumkin. Hatto brauzer xotirasi ham kuzatiladi. Qizig‘i, na telefonga va na messenjerlarga o‘rnatilgan parol buzib kirilgan telefonni Pegasus nazoratidan qutqara oladi. Bunday telefonni kuzatishlaridan faqat uni sindirib yoki tashlab yuborib qutulish mumkin.

Biroq smartfonga simkarta qo‘yilmagan bo‘lsa, masalan, faqat Wi-Fi orqali internetga kirsa, Pegasus'ning unga kuchi yetmaydi. Ya'ni telefonga yo‘l topish uchun asosiy vosita – simkarta.

Elit ro‘yxat: Durov, Makron, Imron Xon

Pegasus haqidagi surishtiruvdan keyin asta-sekin kimlar bu dasturning hujumiga uchragan bo‘lishi mumkinligi haqida ma'lumotlar chiqmoqda. Xususan, Telegram asoschisi Pavel Durovning Telegram akkaunti ulangan raqam Isroil dasturi tomonidan buzib kirilgan bo‘lishi mumkinligi aytildi. Durov bunga javob berishga ham ulgurdi: «2011 yilda Rossiyada yashardim va o‘shandan buyon telefonimga buzib kirishlari mumkinligiga xotirjam qarayman. Telefonimni buzib kirganlar unda hech qanday muhim ma'lumot topa olmay hayron qolishsa kerak».

Isroil kompaniyasi ishlab chiqarilgan dastur orqali Fransiya prezidenti Emmanuel Makron, Pokiston bosh vaziri Imron Xon, Iroq prezidenti Barama Solih, JAR prezidenti Siril Ramafozu, Misr bosh vaziri Mustafo Mabduli, Marokash bosh vaziri Saididdin Usmoni, Marokash qiroli Muhammad oltinchining telefonlari kuzatilgan bo‘lishi mumkin.

Fransiya prezidenti o‘zi, mamlakat bosh vaziri yana bir qator vazirlarning telefonlari eshitilgan bo‘lishi mumkinligi haqida xabar chiqqach, bu borada surishtiruv olib borish bo‘yicha ko‘rsatma bergan. Le Monde nashrining yozishicha, Makron 2017 yildan buyon ishlatib kelayotgan telefonini eshitishni Marokash razvedkasi buyurtma qilgan. Marokash hukumati esa buni rad etdi. Fransiya prezidenti administratsiyasi agar bu fakt isbotlansa, oqibati yomon bo‘lishidan ogohlantirdi.