Özbekistonning jiddiy ekologik muammolari: sabablar, yetarli bölmayotgan kuraş va oqibat - Ekoqömita raisi bilan intervyu
|16:13 / 28.07.202131 08610 min
26 iyul kuni Toşkent şahri Sergeli tumanida Ekologiya qömitasi raisining sayyor qabuli ötkazildi.
Kun.uz muxbiri sayyor qabul yakunida Qömita raisi Alişer Maqsudov bilan Özbekistonda dolzarb bölib turgan ekologik muammolar, ularning yeçimlari, ijtimoiy tarmoqlarda Qömita va uning rahbariyatiga bildirilayotgan tanqidiy fikrlar hamda Qömita oldida turgan dolzarb vazifalar yuzasidan intervyu uyuştirdi.
— Oxirgi yillarda mamlakatda böy körsatayotgan ekologik muammolar, qayta-qayta takrolanayotgan ekologik jinoyatlar Özbekistonning jinoiy, ma'muriy qonunçiligida ekologik qonun talablarini buzganlik uçun javobgarlik masalasi qat'iy harakterda emasligini körsatmoqda.
Sizningça, bu boradagi tartiblarni qat'iyroq belgilaş vaqti kelmadimi?
— Ekologiya qonunçiligini kuçaytiriş uçun köp qonunlar çiqyapti. Joriy yil boşidan buyon ikkita ana şunday qonun çiqdi. Şuningdek, bu borada prezident qarori ham qabul qilindi. Katta bir ilmiy akademik jamoa yana boşqa qonunçilik ustida iş olib bormoqda.
—Xöş, yaqin vaqt içida biz bu sohada aynan qanday özgarişlarni kutişimiz mumkin?
— Hozirgi kiritilayotgan qonunçilikdagi özgarişlar maişiy çiqindilar, daraxt kesişga qarşi kuraş, şuningdek, karerlar faoliyatini tartibga soliş kabi yönalişlarda olib borilyapti.
— Aynan sizning imzoingiz bilan vahşiylarça otilgan qönğir ayiq masalasi. Bu borada qömitaning turli mutaxassislari tuşuntirişlar berişdi. Bugun özingiz bu masalada tuşuntiriş bersangiz.
— Qönğir ayiqni otiş masalasida davlat Ekologiya qömitasining özi qaror qabul qilmagan. Ruxsat bergan komissiya tarkibida Fanlar akademiyasi olimlari, akademiklar, fan doktorlari bor va bu işning hisob-kitobi qilib bölingandan keyin şu qarorga kelingan va men faqat tasdiqlab berganman.
— Örganişlarim böyiça, «Qizil kitob»ga kiritilgan hayvonlar soni böyiça akademiya ma'lumotlari ham ayrim holatlarda taxminlarga asoslanadi. Ekologiya qömitasi buni nazoratga olişi kerak emasmi?
— Komissiya tarkibida faqatgina FA olimlari emas, boşqa taşkilotlardan ham vakillar kiritilgan. Eşitgan bölsangiz, Surxondaryoda ayiqlar tomonidan 40ta qöy böğizlab taşlangan, Qaşqadaryoda esa aytib bölmaydigan darajada işlar bölgan. Mana şu kabi holatlarni işçi guruh örganib çiqqandan keyin xulosasini beradi. Bitta taşkilot xulosasiga köra iş tutilmaydi, men bunga işonmayman, boşqalarning ham xulosalarini oliş kerak.
Mavzuga oid
Ikkinçi qönğir ayiq masalasiga kelsak, bu ov töxtatilgan, men bunga hozirça ruxsat bermayman. Komissiya ayiqlarni yana bir marta örganib çiqadi, Qömita uçun dronlar olib keltirganman, qaytadan sanab çiqiladi. Ular işni Qoraqalpoğiston Respublikasi hududidan boşlaşdi, örganib çiqib, har biriga markerovka qöyilganidan söng ruxsat berilişi mumkin.
— Özbekistonning sohadagi oğriqli muammolaridan biri suv tozalaş inşootlarining ahvoli masalasi. Bunda suv tozalaş inşootlari respublika böyiça faqat Toşkent, Navoiy va qisman Samarqandda bor. Qolgan viloyatlarda barça çiqindilar, jumladan, inson axlati töğridan töğri daryoga oqiziladi. Bu öz örnida epidemik xavfli vaziyat degani. Bu masalada Qömita qanday işlarni reja qilgan?
— Töğridan töğri deb bölmaydi-yu, lekin bu holat mavjud. Prezident qarori çiqib, pullar ajratib berilgan. 2025 yilgaça tozalaş inşootlari boşqatdan körib çiqiladi, Bektemirdagi inşootlar ustini yopiş, boşqa yerga köçiriş işlari olib boriladi.
Namanganda ham tozalaş inşootlari qurilyapti, bu zamonaviy tozalaş inşootining Markaziy Osiyoda muqobili yöq. Barça işlar reja böyiça ketyapti, 2025 yilgaça töliq uddalaymiz.
— Özbekistonda daraxtlar kesilişi eng oğriqli va ayni paytda unga qarşi amaldagi kuraş uslublari yetarli bölmayotgan masalalardan biri. Ayrim paytlarda biz hatto Qömita qayerlardadir daraxt kesilişini oqlab berayotgani, kesuvçilarga «advokat» rolini ötayotganini köryapmiz. Bu borada Qömita raisi sifatida nima deysiz?
— Ekologiya qömitasi birorta daraxt kesilişiga ruxsat bermagan. Töğri, uni köçirişga ruxsat berilişi mumkin. Moratoriy hozir ham işlayapti. Daraxt kesayotganlarga qattiq çora köryapmiz. Daraxt turi va hajmiga qarab jarimalari ham katta. Albatta, katta qurilişlar, proyektlar bölyapti, ularni özgartirişga harakat qilyapmiz, tan oliş kerak bir-ikkita daraxt kesilyapti.
Yaqinda Samarqandda bir obektda daraxtni kesiş uçun hiyla işlatişgan, uni qurigan qilib körsatiş uçun tagini kovlab, keyin yopib qöyilgan va bir oydan söng körsatyapti, mana daraxt qurigan, deb. Biz bunday holatlarga ham qattiq çora köryapmiz.
— Siz hozir bitta-ikkita daraxt haqida gapiryapsiz, lekin Özbekistonda va xususan Toşkentda yuzlab daraxtlar kesilyapti.
— Yaqinda bir ayol bloger va uning yozgan masalasi böyiça hokim örinbosari bilan şaharga çiqdik. Bitta tomning ustiga yiqiliş xavfi bölgan qurigan daraxtni kesib taşlaşgan. Şunday holatda ham ekologiya ruxsat bermasdan kesgani uçun jarima yozdik. Blogerlar köpinça aniq ma'lumot berişmayapti. Agar aniq ma'lumot va savol berişsa, men istalgan vaqt javob berişga tayyorman.
— Olimlarning ta'kidlaşiça, har 20 ming kişi uçun kamida 1 gektar daraxt kislorod işlab çiqarişi kerak ekan. Xöş, bu borada Toşkentda ahvol qanday?
— Töğri savol beryapsiz, daraxtlar yetarli, lekin uni parvariş qiladigan egasi yöq. Deylik, yöq yoqasida turgan daraxt, kimdir ekib ketgan, qarovçi yöq. Biz şunday tizim qilyapmizki, har bir daraxtning egasi bölsin. Bir yilda respublika böyiça 208 mln daraxt ekiladi, agar ularning egasi bölsa, örmonzor bölib ketişi kerak edi. Hozir katta iş olib boryapman, har bir daraxtning egasini topiş kerak, şuni hal qilsak, bunda muammo bölmaydi. Bundan taşqari yaşil zona, uçta halqa yöllari böyiça katta loyihalar qilyapmiz. Quriliş vazirligi bilan hamkorlik qilyapmizki, quriliş loyihasiga daraxt ekiladigan joyini ham qöşişsin.
Xorijiy mamlakatlar tajribasida körinadiki, har qanday quriliş bölmasin, daraxtlar saqlab qolinadi va ekologiyaga bölgan munosabat boşqaça.
Hozir şahardagi bir mahalladan kelişdi. Köp qavatli uy yonida avtoturargoh qurilişi uçun 4ta daraxt xalal berayotgan ekan, lekin ularga bu daraxtlarni kesişga ruxsat bera olmasligimni aytdim va örganib köriş uçun xodimlar biriktirdim, 2tasi qurigan bölsa tekşirişda aniqlansa, kesişga ruxsat beraman. Proyektda Qömitaga aloqador mansabdorlar ruxsatnomaga qöl qöyadigan bölsa, javob beradi.
— Toşkentda yer ustida metrosi qurilişi munosabati bilan katta-katta daraxtlar tepasi kesilib, quruq ildizi yozning issiq kunida toşloq yerga köçirilgan, natijada daraxtlar qurigan. Saytimizda şu holatga bağişlab körsatuvlar va maqolalar e'lon qilindi. Bunga Qömita qanday yöl qöygan? Qömita nazorat qilişi kerak emasmidi?
— Siz aytayotgan voqea şu yil bölganmi? Qömitadan heç kim bunga ruxsat bermagan.
— Toşkentdagi park va istirohat boğlari haqida. Bugun poytaxtda köplab istirohat boğlar xususiylaştirilyapti, degan sabab bilan yopib qöyilgan. Odamlarda dam oliş uçun joylar yetarli emas. Qömitaning bu masalada örni qayerda?
— Masalan, yaqinda Çilonzor tumanidagi park içiga kirdik, örganyapmizki, haqiqatan daraxt köçirilişi ham, kesilişi ham bor. Lekin ular şartnoma böyiça şunday daraxtlar olib kelişyaptiki, ertaga odamlar havas qiladi. Agar bitta daraxt kesişga ruxsat olsa, örniga 10ta daraxt ekişi şart.
Samarqandda hozir katta bir tadbirga tayyorgarlik körilyapti. Ekiş uçun çet eldan olib kelinayotgan daraxtlarni körsangiz havasingiz keladi. Özim ham borib kördim, öşa payti 16ta katta yuk maşinasida juda qimmatbaho daraxtlar olib tuşişdi. Biz nazorat qilyapmizki, kesganidan qimmatbaho bölgan 10ta daraxtni olib kelib ekadi.
— Mutaxassislarga köra, kelajak uçun ignabargli daraxtlar unçalik samara bermaydi, balki yirik bargli daraxtlar ekilişi zarur. Biz hozir baland binolar quryapmiz, lekin ularning atrofiga arça ekib qöyamiz. Bu borada nega siz rahbarlik qilayotgan Qömita ularga tavsiyalar bermaydi?
— Biz hozir mevali daraxtlarga e'tibor beryapmiz. Eslasangiz, bir vaqtlar köçada olma ham, gilos ham, uzum ham bor edi. Hozir esa aytganingizdek, arça bosib ketdi. Endi yana öşa eskidagidek mevali daraxtlarga e'tibor qaratyapmiz.
— Çiqindilarni yiğib olib, qayta işlaş böyiça har bir tumanda klasterlar taşkil etiş böyiça prezident qarori çiqqan edi. Bugun bu borada harakatlarni sezmayotgandekmiz?
— Bu masalada iş töxtab qolmagan. Tenderlar davom etyapti, Navoiy, Farğona, Andijon, Buxoro viloyatlarida oçilgan, işlayapti. Joriy yil 100 foiz klasterga ötişi kerak. Yaqinda ham 9tasi ötdi, yana 24tasi tenderda turibdi, kim yutib olsa, şartnoma qilamiz.
Çiqindi 2016 yil 9 foiz yiğib olingan bölsa, hozir qamrov 90 foizga çiqdi.
— Zarafşon daryosi qurib borayotgani sabablaridan biri karerlarning tinimsiz ravişda daryo özanlaridan qum-şağal kavlab olayotgani hisoblanadi. Nega karerlar faoliyatiga taqiq qöyilmayapti?
— Boş vazir yil boşida aniq topşiriq berdi, bu boradagi işlarning barçasini qaytadan köriş kerak. Bevosita Jizzax viloyatidan poyezdda ötayotganda ikkita karerni körgan va keyin töxtatiş böyiça topşiriq berdi. Bundan taşqari Samarqandda köp karerlar töxtatilgan. Avvallari juda köp edi, hozir ikki-uçta qonuniy işlab turgani qoldi. Ular ham tadbirkor, notöğri iş yuritsa, ularni ham töxtatamiz.
