«Tolibon» rahbariyatidagi olti kişi. Ular haqida nimalar ma'lum?

2013 yilda mulla Umar vafotidan keyin harakat yetakçiligini mulla Axtar Mansur öz qöliga olgan va Oxundzodani öziga örinbosar etib tayinlagan, u «Tolibon» teraktlarining asosiy taşkilotçisiga aylangan. Mulla Umarning ölimidan söng harakat rahbariyati tizimi özgargan: vakolat bir neça kişiga taqsimlangan. Rahbarning ikki örinbosari tayinlanadi, öz navbatida yetakçilar uçligi oqsoqollar kengaşiga tayanadi, oqsoqollar esa turli sohalar uçun (harbiy, siyosiy, soğliqni saqlaş, ta'lim) mas'ul hisoblanadi, eng quyi darajada esa dala qömondonlari va soyadagi (Kobuldagi hukumatga parallel) gubernatorlar joylaşadi.

• Ekspertlarning ma'lumotlariga köra, Afğoniston egallanişidan oldin harakat jangarilari soni 55 mingdan 75 minggaça baholangan. Puştun tilidan ögirilganda «öquvçilar» ma'nosini beruvçi harakat özagini 1980-yillarda sovetlarga qarşi jang qilgan mujohidlar taşkil etgan. «Tolibon» sunniy mazhabidagi musulmonlarni birlaştiradi, harakat tarafdorlari asosan afğon puştunlari, ammo uning tarkibida boşqa xalqlar — tojiklar, özbeklar va hatto şia mazhabiga mansub hazoriylar ham bor.

2016 yil mayida mulla Mansur Pokistonning Belujiston viloyatida dron zarbasiga uçrab halok bölganidan bir neça kun ötib Oxunzoda harakatning yangi rahbari sifatida e'lon qilinadi.

Ekspertlar unga «Tolibon»da yuzaga kelgan içki bölinişni bartaraf etiş masalasi qöyilganini aytişadi, Mansur davrida harakatda içki ziddiyat boşlangan va özaro qurolli töqnaşuvlar ham röy bergan. Ular uning kamtar kişi ekanini inobatga olib, özidan avvalgi rahbarlardan farqli ravişda Afğonistonda tinçlik örnatilişi uçun muzokaralarga rozi bölişini tusmol qilişgan. Ammo harakat a'zolari Oxundzoda hamişa murosasiz bölgani va kelişişga harakat qilmasligini aytişgan.

Oxundzodaning 23 yoşli öğli 2017 yilda portlovçi moddalar töldirilgan yuk maşinasini Afğoniston janubidagi armiya bazasiga haydab borib, xudkuşlik qiladi. Ukasi 2019 yilda Pokistonning Kvetta şahridagi masjidda röy bergan portlaşda halok bölgan.

U toliblar orasida qat'iy konservator sifatida ma'lum. Afğon jurnalisti Sami Yusufzay u mobil telefondan foydalanişni bilmasligi va jamoatçilik qarşisiga çiqişni yoqtirmasligi haqida aytgan. Toliblar Oxundzodadan uning sud tizimidagi ötmişi tufayli qattiq hayiqişadi.

Unga ham bir neça bor suiqasd uyuştirilgani haqida xabarlar çiqqan. Matbuot bir neça bor uning ölimi haqida xabar tarqatgan (xususan, koronavirus tufayli), ammo bu ma'lumotlar tasdiqlanmagan. 

Avgust oyi boşida toliblar rasmiysi (matbuot kotibi) Zabihulloh Mujohid harakat Oxundzoda tomonidan boşqarilişi va u barça masalalarda (diniy, siyosiy va harbiy) yuqori avtoritet hisoblanişini tasdiqlagandi.

2. Abdulğani Birodar
Oxundzodaning siyosiy masalalar böyiça örinbosari. «Tolibon»ning tört asosçisidan biri. Boş diplomat va harakatning jamoatçilik uçun yuzi.

16 avgust kuni aynan u toliblarning ğalabasi haqida rasmiy bayonot berdi.

1968 yilda Afğonistonning markaziy qismida joylaşgan Uruzgon viloyatida tuğilgan, Qandahorda ulğaygan, sovetlar bosqiniga qarşi ozodlik harakatida iştirok etgan va öşa vaqtda mulla Umar bilan tanişgan. Sovet harbiylari mamlakatdan olib ketilgaç, u mulla Umar bilan birga Qandahorning Mayvand qişloğida madrasa oçgan va keyinroq «Tolibon» asosçilaridan biriga aylangan. Unga Birodar (uka) nomini mulla Umar bergan.

Bu yerdagi mahalliy boşliqlarning harakati ularga yoqmaydi va ular isyon boşlaşadi, yakunda ularning kuraşi deyarli butun Afğoniston egallanişiga olib keladi.

Birodar avvaliga toliblarning boş ştabi joylaşgan Qandahorda mulla Umarning öng qöli böladi, keyin ğarbdagi kuçlarga qömondonlik qiladi, 1996 yilda toliblar hukumatga kelgaç, Birodar Kobul garnizoni rahbariga aylanadi.

U «Tolibon»ning asosiy harbiy strateglaridan biri böladi. Mavjud ma'lumotlarga köra, u harbiy harakatlar va teraktlarni rejalaştirişda muhim rolni bajarib, ularni moliyalaştirişga mas'ul bölgan. U mulla Umarning yaqin kişilaridan bölgan, xabarlarga köra, uning singlisiga uylangan. 2001 yilda amerikaliklar Afğonistonga kirib kelganida Birodar mudofaa vaziri örinbosari lavozimini egallaydi.

2009 yilda uning biografiyasini yozgan Newsweek jurnali muxbiri u kuniga 18 soatlab işlagani, ehtiyotkorlik nuqtayi nazaridan bir joyda heç qaçon ikki marta tunamagani, 2001 yil noyabrida Qandahor amerikaliklar tomonidan bombardimon qilingan vaqtda aynan uning sergakligi mulla Umarning hayotini saqlab qolgani haqida hikoya qiladi. Öşanda Birodar toliblar yetakçisini mototsiklda toğlarga olib çiqib ketgan.

Toliblar mağlubiyatga uçragaç, u boşqa yetakçilar qatorida Pokiston hududiga çekinadi. U 2010 yil fevralida Karaçida Amerika va Pokiston maxsus xizmatlari hamkorligida ötkazilgan amaliyot çoğida qölga olingan. OAVda uning qöli zanjirband va közi boğliq holatdagi suratlari tarqalgan.

Pokiston qamoqxonasida sakkiz yil ötkazgan va 2017 yil oxirida tinçlik jarayoni boşlanişi doirasida ozodlikka çiqarilgan. Bu Afğonistondan harbiylarni olib çiqiş haqida öylay boşlagan AQŞ hukumati sörovi bilan röy bergan, amerikaliklar pragmatik muzokaraçi sifatida ma'lum bölgan Birodar orqali toliblar bilan kelişuvga erişişni maqsad qilişgandi.

2019 yil yanvaridan Qatar poytaxti Doha şahridagi ofisda faoliyat yuritgan Birodar bu yerda 2020 yil 29 fevralida amerikaliklar bilan ötkazilgan muzokaralarda toliblar delegatsiyasiga rahbarlik qiladi va AQŞ Davlat kotibi Mayk Pompeo bilan tinçlik kelişuvini imzolaydi.

U Donald Tramp bilan telefon orqali muloqot ötkazgan, Xitoy va Rossiya taşqi işlar vazirlari Van I va Sergey Lavrov bilan uçraşuvlarda qatnaşgan.

AQŞ mudofaa vazirining Afğoniston va Pokiston masalalari böyiça örinbosari bölgan Devid Sedni Al Jazeera muxbiri bilan suhbatda aytişiça, Barak Obama prezidentligi vaqtida, bundan ön yil muqaddam Birodar toliblarning «dissidentlik» fraksiyasini boşqargan, bu guruh öşa vaqtdagi afğon prezidenti, AQŞ tomonidan prezidentlikka keltirilgan Hamid Karzay hukumati bilan sulh tuziş uçun muzokaralar ötkazmoqçi bölgan. Ma'lumot uçun, Birodar va Hamid Karzay puştunlarning popalzay qabilasiga mansubdir.

Ammo 2009 yilda Amerikaning Newsweek jurnaliga bergan intervyusida Birodar amerikaliklar Afğonistondan çiqib ketmas ekan, toliblar qurollarini taşlamasliklarini aytadi.

Birodar bilan bir neça bor uçraşgan afğon jurnalisti Sami Yusufzayning tasvirlaşiça, u xotirjam va «faqat bor narsalar haqida gapiruvçi» diplomat sifatida tasvirlaydi. Uning hisoblaşiça, u toliblar orasida katta obro‘ qozongan va unda «yetakçilik uçun katta ambitsiyalar bor».

Birodar şu kunlarda Dohadan Afğonistonga uçib kelgan va Qandahorga yöl olgan.

3. Muhammad Yoqub

Marhum mulla Umarning öğli, Haybatulloh Oxundzodaning harbiy işlar böyiça örinbosari. Uning yoşi 30 atrofida.

Mulla Axtar Mansur 2016 yilda amerikaliklarning droni zarbasi oqibatida halok bölgaç, uning örniga «Tolibon» rahbarligini egallaş uçun asosiy nomzod sifatida körilgan. Ammo uning özi hali juda yoşligi va tajribasizligi tufayli Oxundzoda nomzodini taklif etgan - bu haqda Al Jazeera telekanali öşa uçraşuvda iştirok etgan manbasiga asoslanib xabar bergan.

Muhammad Yoqub Abdulğani Birodar bilan ham yaxşi munosabatlarga ega va Afğoniston hukumati bilan tinç muzokaralar ötkaziş tarafdori bölib kelgan, harakatning mö'tadil qanotini ifoda etadi. Britaniya Qirollik mudofaa tadqiqotlari instituti (RUSI) uning Saudiya Arabistoni bilan yaqin aloqalarga egaligi haqida yozgan.

2020 yilda harakat rahbari koronavirusga çalinganida vaqtinça taşkilot rahbari vazifasini bajaruvçi bölgan.

10 avgust kuni hukumatga qarşi harbiy harakatlar avj pallasiga kirgan mahalda «Tolibon» bilan boğliq resurslar uning harakat a'zolariga yöllagan murojaatining audioyozuvini tarqatişdi. Beş daqiqalik nutqida u hujumlar vaqtida qatağonlar qilmaslikka çaqirgan. Xususan, qurollarni topşirib, taslim bölgan hukumat harbiylarini öldirmaslikni, şuningdek, aholi taşlab ketgan uylarni, xodimlar jonini omon saqlaş uçun ketib qolgan bozorlarni hamda korxonalarni talon-toroj qilmaslikni söragan.

Afğonistonlik jurnalist Frad Bejanning sözlariga köra, u Pokistondagi islomiy maktablarda tahsil olgan, otasining obrösi tufayli harakat rahbariyatiga kirgan.

4. Sirojiddin Haqqoniy

Sirojiddin - sovetlarga qarşi kuraşgan mujohidlar yetakçilaridan biri bölgan va amerikaliklar tomonidan qöllab-quvvatlangan Jaloliddin Haqqoniyning öğli. Uning özi ham 1980-yillarda mujohidlarning asosiy dala qömondonlaridan biriga aylangan. Jaloliddinning vafoti haqida 2018 yilda e'lon qilingan, toliblarga qöşilişdan oldin Sirojiddin otasi tomonidan tuzilgan «Haqqoniy tarmoği» nomli yirik guruhni boşqargan.

U 2015 yilda toliblar «boşqaruvi»ga qöşilgan. Ungaça otasining taşkiloti jangçilari bilan birga kuraşni davom ettirgan. 

«Haqqoniy tarmoği» toliblar safidagi eng yaxşi taşkillaştirilgan va jangovar qobiliyati yuqori bölgan qism hisoblanadi. Bu taşkilot afğon armiyasi va xalqaro koalitsiya harbiylariga uyuştirilgan eng şov-şuvli hujumlar, şuningdek, Kobuldagi mehmonxona, Hindiston elçixonasi hamda avvalgi prezident Hamid Karzayga suiqasd uçun javobgar sanaladi. 

Sirojiddin Haqqoniyning yoşi 45 atrofida. Uning hozirgi manzili ma'lum emas. Mavjud ma'lumotlarga köra, bu guruh Afğoniston janubi va janubi-şarqidagi hududlarni, xususan, Pokiston bilan çegaraning katta qismini nazorat qilib keladi. AQŞ tomonidan terrorçi taşkilotlar röyxatiga tirkalgan.

Amerikalik harbiylar ma'lumotiga köra, «Tolibon»da harbiy rejalaştiriş işlariga mas'ul bölgan. «Sirojiddin «Tolibon» uçun harbiy rejalar tuziş bilan maşğul böladi, bizningça, u parallel hukumatdagi gubernatorlarni tayinlaydi», deyilgan  AQŞ va NATO kuçlari safida Afğonistonda brigada generali bölgan Çarlz Klivlend 2016 yilda The New York Times naşrida e'lon qilgan maqolasida.

Amerikalik diplomatlar ota-bola Haqqoniylar Pokiston bilan qalin aloqalarda bölganini aytişgan. ŞHT Mintaqaviy aksilterror tuzilmasi ma'lumotiga köra, Haqqoniy «Peşovar» kengaşini boşqaradi. Bu taşkilot avval Oxundzoda, keyin Muhammad Yoqub boşqaruvidagi «Kvetta kengaşi/Kvetta şörosi» bilan raqobat qiladi.

Ötgan yilda, Dohadagi kelişuv tuzilişidan biroz oldinroq New York Times naşrida uning nomidan e'lon qilingan «Biz, Tolibon, nimani istaymiz» sarlavhali maqolada şunday deyiladi: «Qirq yildan oşiq vaqt davomida afğonlarning qimmatli hayoti xazon bölib keldi. Barça uruşdan çarçagan. Odamlarni öldiriş va mayib qilişni töxtatiş zarurligiga işonçim komil».

5. Şer Muhammad Abbos Stanikzay

1963 yilda Logar viloyatida tuğilgan. Siyosatşunoslik böyiça magistr darajasini olgan, 1970-yillarda afğon armiyasida xizmat ötagan. The Hindustan Times naşrining yozişiça, afğon armiyasi bilan qöşma dastur doirasida Hindiston harbiy armiyasida ta'lim olgan, ammo 1980-yillarda armiyani tark etib, sovetlarga qarşi kuraşgan mujohidlarga qöşilgan.

Toliblarning boşqaruvi davrida avval taşqi işlar vaziri örinbosari, keyin soğliqni saqlaş vaziri bölgan. Mulla Umar Qandahorni markazga aylantirib, harakatni boşqarişga ötgaç, Stanikzay xorijiy delegatsiyalar bilan uçraşuvlarga va ingliz tilida intervyular beriş uçun yuborilgan. 2015 yildan Dohadagi ofisni boşqarişga kirişgan.

Sönggi yillarda toliblarning asosiy muzokaraçisi sifatida Moskva, Özbekiston va Indoneziyaga borgan delegatsiyalarga rahbarlik qilgan. Yangi hukumatda taşqi işlar vaziri lavozimini egallaşi mumkin.

6. Abdulhakim Haqqoniy

Taniqli diniy ulamo, harakat rahbari Haybatulloh Oxunzodaning tengdoşi va uning yaqin safdoşi. Qandahorda tuğilgan, hozirda 54 yoşda. U ham heç qaçon dala qömondoni bölmagan. Pokistondagi Dorul-ulum-Haqqoniya madrasasini tamomlagan.

2020 yil sentyabridan buyon toliblarning Dohadagi vakolatxonasiga rahbarlik qilib keladi - u bu lavozimda Stanikzayning örnini egallagan. Ungaça köp yillar mobaynida toliblarning norasmiy poytaxti hisoblangan Kvettada (Pokiston hukumati buni rad etib keladi) yaşagan. Bu yerda nufuzli ulamolar kengaşiga hamda asosan Afğonistondan keluvçilar tahsil oluvçi madrasaga rahbarlik qilgan.

U toliblar boşqaruvi davrida Qandahor sudi hakami bölgan. Beş yil muqaddam sud işlari böyiça boşliq etib tayinlangan, şundan söng köplab fatvolar çiqargan. Yuridik va diniy masalalar bilimdoni hisoblanadi, Oxundzodaning işonçiga sazovor bölgan.

Qator ekspertlarning prognozlariga köra u Afğonistoning yangi hukumatida şariat sudlarini boşqarişi kutilmoqda.