«Tolibon» Afğonistonni egallaşida Pokistonning ham roli bormi?

Sovuq uruş davrida ular qarama-qarşi jabhalardan örin oldi

1950-yillarda Pokiston Durand çiziği hududida çegara postlari örnatadi va Pokiston tarafidagi puştunlar uçun alohida şaharsozlik loyihalarini işlab çiqadi. Xavfsizlik kuçlarining dahşatli töqnaşuvlariga sabab bölgan çegara masalasi sovuq uruş davrida yanada keskin tus oladi.

Afğoniston sovuq uruşda sovetlarning diplomatik, moliyaviy va harbiy yordamini oladi, Pokiston esa AQŞ tarafida turadi.

Pokiston 1947 yildan beri mintaqaviy duşman deb bilgan Hindiston ham sovetlarga yaqin edi.

Mintaqadagi eng muhim ikki raqibi unga qarşi hamkorlik qilmoqda deb hisoblagan Islomobod Afğonistondagi noqonuniy guruhlarni qöllab-quvvatlaş siyosatini olib boradi.

1970-yillardan boşlab Pokiston Afğonistonda puştunlarni vahobiylik ta'limoti bilan madrasalarda öqitişni boşlaydi. Uning asosiy maqsadi – puştunlarning etnik kimligini emas, balki islomiy kimligini oldingi planga çiqariş orqali puştun ayirmaçi harakatlarning oldini oliş, şu bilan birga, Afğonistonda sovetlar tomonidan qöllab-quvvatlangan hokimiyatga qarşi bölgan guruhlarni qöllab-quvvatlaş edi. Pokistonda öqigan bu jangçilar «mujohidlar» deb ataladi.

1979 yil sovetlar Afğonistonda özlari qöllab-quvvatlagan hokimiyatga qarşi boşlangan qözğolonlarni bostiriş uçun mamlakatga qizil armiya qismlarini kiritadi. AQŞ esa Pokiston mujohidlarni öqitadigan madrasalarni qöllab-quvvatlay boşlaydi.

Şu tariqa Afğoniston qabul qilmagan va kiriş-çiqişga ruxsat bergan «çegara çiziği» Pokistondan mujohidlar, qurol-yaroğlar va pullar osonlik bilan oqib ötadigan yölga aylanadi.

1980 yilda Kobul vakillari çegarani yopiş talabi bilan Islomobodga boradi, Pokiston esa buni rad etadi va çegarani mujohidlar uçun oçiq qoldiradi.

AQŞ va Saudiya Arabistoni yordami bilan Pokiston Afğonistonda kelajakda hokimiyatni egallaşi mumkin bölgan törtta guruhni qöllab-quvvatlaydi.

1989 yilda sovetlar Afğonistondan butunlay çiqib ketgaç, 1990-yillarda haqiqiy kuç özi qöllab-quvvatlagan guruhlarda emas, balki toliblarda ekanini körgan Pokiston öz yordamini ularga qaratadi.

AQŞ Tinçlik instituti tomonidan 2021 yilda e'lon qilingan hisobotda Pokiston öşa paytda öz çegaralarida öqitilgan mujohidlarning bir qismini Hindiston bilan ziddiyatga olib kelgan Kaşmir viloyatiga ham yuborgani aytiladi.

Agar Pokiston 1996 yildan beri Kobuldagi boşqaruvni öz qöliga olgan «Tolibon»ni qöllab-quvvatlasa, mintaqadagi Rossiya, Eron va Hindiston kabi davlatlarga qarşi öz pozitsiyasini kuçaytirişi mumkin edi. Şu bois, u bu borada rejalar tuzadi. Bu haqda yuqoridagi hisobotda ham aytiladi.

Pokiston muvaffaqiyatli va jasur deb bilgan talabalarni AQŞning mintaqadagi rasmiylariga taniştiradi.

Pokistonlik tadqiqotçi jurnalist Ahmad Raşidga köra, 1971 yilda Pokistondagi madrasalar soni 900ta edi va bu raqam 1988 yilda 8 mingdan oşgan. Çegara hududlarida röyxatdan ötkazilmagan yana 25 ming maktab bor edi.

1996-2001 yillarda Afğonistonda hokimiyatni qölga olgan toliblarni faqat uç davlat – Saudiya Arabistoni, Pokiston va BAA qonuniy deb tan oladi.

«Tolibon» bilan tinçlik muzokaralarida Pokistonning roli

2001 yil oxirida AQŞning «Tolibon» nazorati ostidagi Afğonistonga harbiy aralaşuvi boşlanadi. Qisqa vaqt içida «Tolibon» hukmronligi ağdariladi va uning aksar a'zolari Pokistonga qoçib ketadi.

Sovuq uruş paytida ham Ğarb lagerida bölgan Pokiston Afğonistondagi «terrorizmga qarşi kuraş»da AQŞ tarafdori ekanligini e'lon qiladi. Biroq u bir tomondan toliblar bilan ham aloqani uzmaydi.

2004 yilda AQŞ kömagida Afğoniston prezidenti sifatida iş boşlagan va 2014 yilgaça öz vazifasini davom ettirgan Hamid Karzay «Tolibon»ning AQŞ işğoliga qarşi hujumlari kuçaygan bir paytda töğridan töğri Pokistonga işora qilib, uni «Afğoniston xavfsizligiga köz yumib, mintaqada satellit uruşini qöllab-quvvatlaş»da ayblaydi.

Boşqa tomondan Pokiston satellit uruşi olib boriş darajasida taşkilot ustidan kuçli ta'sirga ega emasligini ta'kidlaydi.

Bu qisman haqiqat edi. Iqtisodiyoti yomonlaşgani bois, Pokiston «Tolibon» rahbarlariga nisbatan joriy etilgan xalqaro sanksiyalardan qoçiş uçun ayrim mayda guruhlarni qöllab-quvvatlaşni kamaytiradi.

Biroq bu jarayonda «Tolibon» asosçilari va yuqori lavozimli rahbarlari Pokistonda qoliş, mulk sotib oliş va hatto tijorat oçiş orqali tirikçilik qilişni davom ettiradi.

«Tolibon» jangarilari jarohat olganda Pokiston çegarasini kesib ötgani va şu yerdagi şifoxonalarda davolangani haqida ma'lumotlar bor.

Afğoniston çegarasi yaqinidagi şifoxonalarda işlaydigan şifokorlar xalqaro axborot agentliklar bilan suhbatda Çaman (Afğoniston tomonida Spin- Boldak) va Torkam çegaralarida afğon armiyasi bilan jang paytida jarohat olgan toliblar Pokiston kasalxonalariga olib kelingani va şu yerda davolanganini aytişgan.

Anonim tarzda ma'lumot bergan şifokorlarning aytişiça, davolanişi uzoq davom etgan yaradorlarning bir qismi Pokistonning Kvetta şahriga olib ketilgan. Kvetta yuqori darajali tolib rahbarlarining qarorgohi sifatida tanilgan. Şuning uçun ham yuqori boşqaruv «Kvetta kengaşi» deb ham ataladi.

AQŞning sobiq prezidenti Donald Tramp Pokistonning «Tolibon»ga ta'siri mavjudligiga işonib, Afğonistondan çiqiş uçun «Tolibon» bilan muzokara olib borayotganida Pokistondan yordam söraydi. 2020 yilda Afğoniston hukumati va «Tolibon» örtasida muzokaralar boşlanganda ham u «Afğonistondagi tinçlik jarayonida Pokistonning örni qançalik muhim» ekanligini oçiq aytadi.

Şuningdek, Turkiya ham AQŞ çiqib ketganidan keyin qabul qilib olişni rejalaştirayotgan Kobul aeroporti xavfsizligini ta'minlaş vazifasi böyiça Pokiston bilan aloqaga çiqqan. Çunki «Tolibon» bilan muzokaralarda toliblar «Turkiyani istiloçi davlat sifatida körişi»ni aytgandi.

BBC turk xizmatiga ma'lumot bergan turk diplomatik manbalarining bildirişiça, Turkiya amalga oşirmoqçi bölgan vazifadan Pokiston bezovtalangan va şu bois ham «Tolibon»ning keskin munosabatini yumşatişga harakat qilmagan.

AQŞning çiqib ketiş jarayonida tezlik bilan harakatlangan «Tolibon»ga qarşi kuraşgan, mamlakat ğarbidagi Hirot atrofida kuçli harbiy yetakçi sanaluvçi, AQŞ tomonidan qöllab-quvvatlanadigan qömondon Ismoil Xon ham mahalliy matbuotga bergan bayonotida öz mamlakatidagi uruşning sababçisi sifatida Pokistonni körsatadi:

«Men aniq ayta olamanki, bu uruş Afğoniston hukumati va «Tolibon» örtasida emas. Bu Pokistonning afğon xalqiga qarşi uruşidir», deydi u.

Garçi Pokiston 30 yildan oşiq vaqt davomida «Tolibon»ning eng yaqin tarafdori bölgan esa-da, Rossiya, Eron va Xitoy kabi davlatlar ham bu taşkilot bilan aloqaga kirişdi. Xalqaro tan oliniş ehtimoli bölgan, AQŞ çiqib ketişini e'lon qilganidan söng sohada öz kuçini namoyon qilgan «Tolibon» ham Pokistonga bölgan qaramligini kamaytirdi.

Şu sababli, ayniqsa, amerikalik ekspertlar Pokiston «Tolibon»ga jiddiy ta'sir körsatmaydi» degan gaplar qisman haqiqat ekaniga qöşilişadi.

Biroq unutmaslik kerakki, «Tolibon»ning yuqori martabali a'zolarining köpçiligi hali ham oilalari bilan Pokistonda yaşaydi.

Amerikalik ekspertlarning ta'kidlaşiça, agar toliblar Kobuldagi ötiş davridan keyin Afğonistondagi hokimiyatini mustahkamlasa va ma'lum darajada xalqaro tizimga integratsiyalaşsa, öz oilalarini ham Afğonistonga köçirib, Pokiston bilan munosabatlarni minimallaştirişi mumkin.

AQŞdagi xalqaro tahlil markazi – Karnegi Xalqaro tinçlikni tarğib qiliş jamğarmasi avgust oyida bergan hisobotda aytilişiça, Afğonistondan çiqiş qarorini oxirgi bölib imzolagan AQŞ prezidenti Jo Bayden ham Pokiston armiyasi rahbarlarining «Tolibon»ga ta'sir ötkaza oliş kuçiga işonadi.

Şunga köra, Bayden «Tolibon»ni Afğoniston hukumati bilan hokimiyatni bölişiş borasida murosaga olib keliş uçun Pokiston armiyasidan öz ta'sir kuçini qöllaşni söradi. Buning evaziga esa u toliblarga xalqaro miqyosda tan oliniş va moliyaviy yordam va'dasi berilişini aytdi. Biroq Islomobod «Tolibon» hokimiyatni egallab olgan bir paytda Baydenning talabini bajarişdan boş tortdi.

Pokiston rasmiylari «Tolibon» hukumati Kobulda bölişini xohlamasliklari»ni aytişmoqda

Garçi Afğonistondan Pokistonga qarşi ayblovlar yoğilayotgan bölsa-da, Pokiston ma'muriyati ularni rad etmoqda va 20 yildan söng Afğonistonda «Tolibon» hukmronligini körişni istamasligini bildirmoqda.

Pokiston boş vaziri Imron Xon AQŞ çiqib ketişini e'lon qilganidan beri qatnaşgan köplab xalqaro uçraşuvlarda «Afğonistonda tinçlik bölişini xohlaşlarini va ular heç bir tarafni qöllab-quvvatlamaganlarini, «Tolibon»ning hokimiyatni egallaşiga aniq bir tarzda qarşi çiqqanlarini» ta'kidladi.

Biroq bu orada uruşda halok bölgan «Tolibon» jangçilarining dafn marosimlari Pokistonda, boz ustiga, juda köp odam iştirokida ötkazilişi davom etdi.

Şuni ham yodda tutiş kerakki, Imron Xon 2020 yil iyun oyida parlamentda qilgan nutqida «Al-Qoida» rahbari Usama bin Lodin uçun «şahid» iborasini işlatgan (AQŞ 2010 yil Pokistonning Abbotobod şahrida ötkazilgan operatsiyada Usama bin Lodinni öldirgandi).

«Amerikaliklar Abbotobodga kelib, Usama bin Lodinni öldirib, uni şahid qilişganda biz pokistonliklarning qançalik uyatga qolganimizni heç qaçon unutmayman», degandi Xon uşbu operatsiya haqida qilgan çiqişida.

Pokistonda köplab afğon qoçqinlari mavjud. BMTning qoçoqlar böyiça oliy komissarligi ma'lumotlariga köra, 2021 yilda Afğonistonni 400 ming kişi tark etgan. Dunyo böylab 2,6 million afğon qoçqinlarining 1,4 millioni Pokistonda istiqomat qiladi.