Özbekiston köproq sifatli iş örinlari yaratib kambağallikni ikki baravar qisqartirişi mumkin – Jahon banki
|12:59 / 27.09.202112 9299 min
Jahon bankining Yevropa va Markaziy Osiyo mintaqasi böyiça vitse-prezidenti Anna Berdening Toşkentga navbatdagi amaliy taşrifi bölib ötadi. U Özbekiston iqtisodiy forumida iştirok etadi.
Mamlakatga taşrifi arafasida Anna Berde sönggi beş yil mobaynida ötkazilgan islohotlar natijasi va Özbekistonda 2030 yilgaça kambağallikni ikki baravarga qisqartiriş, şuningdek, aholi daromadi örtaçadan yuqori bölgan davlatlar qatoriga kiriş vazifasini amalga oşiriş borasida hal qiliş talab etiladigan muhim vazifalar töğrisida fikrlari bilan örtoqlaşdi.
Qayd etilişiça, sönggi beş yil mobaynida misli körilmagan iqtisodiy va ijtimoiy özgarişlarni boşdan keçirgan Özbekiston uçun hal qiluvçi payt yaqinlaşmoqda.
“Bundan beş yil avval Özbekistonda muvaffaqiyatli biznes yuritiş oson iş emasdi. Xorijiy valuta muomalasiga qöyilgan çeklovlar tadbirkorlarning qölidagi tuşov edi. Özbekistonda valuta ayirboşlaş umumiy hajmining deyarli yarmi norasmiy bozorlarda amalga oşirilar edi.
Mamlakatning soliq tizimi esa iqtisodiyot gardanidagi oğir yuk edi. Soliqlarning balandligi tufayli tadbirkorlar öz bizneslarini rivojlantiriş yoki yangi iş örinlari yaratişdan manfaatdor bölmas, işçi kuçiga qöyilgan yuqori soliqlar sabab işçi yollaş iş beruvçilarga öta qimmatga tuşardi. Soliq tölaşdan qoçiş keng tarqalgan holat bölib, budjetga kelib tuşadigan soliq va yiğimlar tuşumi kam sonli yirik kompaniyalarga boğliq bölib qolgandi.
Kuçli davlat nazorati biznes imkoniyatlarini çeklab kelgan. Tadbirkorlik faoliyatini litsenziyalaşdagi murakkab talablar bozordagi raqobatning rivojlanişi va işlab çiqariş-ta'minot zanjirining tölaqonli faoliyat körsatişiga tösqinlik qilgan. Çegaradagi uzoq muddatli uşlanib qolişlar tadbirkorlar uçun xarajatlarning oşişiga va qimmatbaho meva-sabzavot mahsulotlarining iste'molga yaroqsiz holga kelişiga olib kelgan.
Uşbu çeklovlar nafaqat mahalliy tadbirkorlarning xarajatlari oşişiga olib kelgan, ular, şu bilan birga, samaradorlikni pasaytirib, korrupsiyaga keng yöl oçgan. Bu hol mamlakatda rasmiy tadbirkorlikdagi raqobatbardoşlikka putur yetkazar va yaşirin iqtisodiyotning rivojlanişiga turtki berardi.
Beş yil avval mamlakatdagi vaziyat şunday edi. Bugungi kunda tadbirkorlik şaroitlari ança yaxşilandi”, deydi Anna Berde.
Ta'kidlanişiça, xorijiy valuta bilan muomala qiliş bugungi kunda muammo emas.
“Garçi norasmiy bozorlar butunlay yöqolib ketgan bölmasa-da, bank va “bozor” kursi kamdan kam hollarda farq qiladi. Endilikda deyarli heç kim norasmiy bozor xizmatlaridan foydalanmay qöydi.
Mavzuga oid
Mamlakatning soliq tizimi ham ança adolatli va samarali yönalişda özgartirildi. Tadbirkorlar va işçilarga solinadigan soliqlar miqdori kamaytirildi, soliq qonunçiligi talablarini bajariş osonlaşdi.
Soliq tizimida 2018 yilda amalga oşirilgan islohotlaridan söng qöşimça 1,4 million nafar fuqaro va firmalar soliq tölovçi sifatida röyxatdan ötdilar, binobarin, soliq tölaşdan böyin tovlagandan köra soliqni tölaş afzalroq bölib hisoblana boşlandi. Soliq stavkalari keskin kamaytirilganiga qaramasdan, davlat budjetiga tuşumlar bir neça baravar oşdi.
Tadbirkorlik va savdoni tartibga soluvçi me'yoriy-huquqiy hujjatlar tadbirkorlarga moslab qulaylaştirildi. Yangi tadbirkorlik sub'yektlarini röyxatga oliş, meva-sabzavot mahsulotlarini eksport qiliş, turistlar oqimi körsatkiçlari hamda xorijiy kapital iştirokidagi mahalliy firma va kompaniyalar soni tarixda kuzatilmagan darajada oşdi.
2020 yilda dunyodagi aksar mamlakatlarda aholi jon boşiga YaIM qisqargan bir şaroitda, Özbekiston, köp jihatdan, mazkur islohotlar şarofati bilan iqtisodiy ösişning ijobiy sur'atlarini saqlab qola oldi.
COVID-19 keltirib çiqargan salbiy oqibatlarga javoban islohotlar dasturiga tuzatişlar kiritildi. Fuqarolar hayoti va farovonligini saqlab qoliş maqsadida ijtimoiy himoyani kuçaytiriş va kambağallikni qisqartirişga qaratilgan çora-tadbirlarni amalga oşiriş jadallaştirildi. Bugungi kunda soğliqni saqlaş va ta'lim tizimini takomillaştirişga köproq e'tibor qaratilmoqda.
Sönggi beş yil içida Özbekistonda amalga oşirilgan islohotlar kişida ijobiy tasavvur uyğotadi. Şu bilan birga, mamlakat özining mavjud salohiyatini tölaqonli oçişi uçun hali köp işlar qilinişi kerak.
2030 yilga borib kambağallik darajasini ikki baravarga qisqartiriş va daromad darajasi örtaçadan yuqori davlatlar qatoriga kiriş uçun Özbekistonga yanada köproq sifatli iş örinlari kerak.
2017 yilga qadar har yili 600 000ga yaqin yangi iş qidiruvçi mehnat bozoriga kirib kelar va taklif qilingan atigi 200 000 yangi iş örinlaridan biriga ega böliş uçun raqobatlaşişga majbur edilar. Sönggi yillarda yangi iş örinlari soni oşganiga qaramasdan, işsizlik masalasi hal qilinişi dolzarb bölgan muammolar sirasida qolmoqda.
2030 yilgaça Özbekiston ijtimoiy-iqtisodiy rivojlaniş borasidagi qator maqsadlariga erişişi uçun iş örinlari yaratiş jarayonini qay tarzda tezlaştiriş mumkin? Mazkur vazifani hal qiliş uçun tört muhim instrumentni ajratib körsatiş maqsadga muvofiq”, deydi Anna Berde.
Birinçi — xususiy sektorning ösişini rağbatlantiriş. Işbilarmonlik muhiti yaxşilanganiga qaramay, firmalar haligaça yer resurslari, kapitalga ega böliş va energiya singari işlab çiqariş omillarining uzluksiz ta'minoti bilan boğliq qiyinçiliklarga duç kelmoqda. Mahalliy bozorlardagi raqobatning yetarli darajada rivojlanmaganligi, infratuzilma imkoniyatlari va global bozor bilan integratsiyaning çeklanganligi ham yanada köproq sifatli iş örinlari yaratiş imkoniyatiga ega bölgan xususiy sektorning rivojlanişiga xalaqit qiladi.
“Bugungi kunda 2000dan oşiq davlat iştirokidagi korxonalar hanuzgaça iqtisodiyotda yetakçilik qilib, xususiy sektorning ösişiga tösqinlik qilmoqda. Xususiylaştirişni, ayniqsa, kiçik davlat korxonalari va banklarni xususiylaştirişni tezlaştiriş Özbekistonda xususiy sektor kölamining kengayişiga va milliy iqtisodiyot uçun köproq iş örinlari yaratilişiga yordam bergan bölar edi”, deydi Jahon banki vitse-prezidenti.
Ikkinçi — xususiy sektorni kengaytirişda davlatning yordamçilik vazifasi. Özbekistonning iqtisodiy rivojlanişida davlatning iqtisodiyotdagi örni özgarişi kerak bölgan muhim pallaga qadam qöyildi – u tovar işlab çiqaruvçi va xizmat körsatuvçidan xususiy sektorning kengayişiga kömaklaşuvçi instrumentga aylanişi kerak. Binobarin, me'yoriy-huquqiy hujjatlar iqtisodiyotning barça sub'yektlari uçun yanada aniq, adolatli va şaffof bölişi lozim.
Katta hajmdagi davlat investitsiyalari hamon davlat korxonalariga yönaltirilmoqda. Xususiy sektor faol işlayotgan, yuqori ösiş salohiyatiga ega meva-sabzavotçilik, turizm va xizmat körsatiş kabi iqtisodiyot tarmoqlarini qöllab-quvvatlaş uçun yanada rivojlangan infrastruktura va samarali davlat xizmatlari zarur.
Joylardagi ijtimoiy-iqtisodiy rivojlaniş va ularni moliyalaştiriş borasida ustuvor yönalişlarni aniqlaş masalalarida hududlarning vakolatlarini kengaytirişga ehtiyoj mavjud. Bu mazkur hududlarning iqtisodiy raqobatdagi ustun jihatlaridan yanada samaraliroq foydalaniş va butun mamlakat böylab aholi örtasida farovonlikning keng taqsimlanişiga imkon yaratadi.
Uçinçi — inson resursiga sarmoyalarni köpaytiriş. Ixtisoslik malakalari va bilimlarining yetişmasligi tadbirkorlikni rivojlantirişga investitsiya kiritişni sezilarli darajada çeklaydi. Oliy ta'lim oliş imkoniyat keskin ösdi, şu bilan birga, malaka oşiriş va kasbiy-texnik ta'limga davlat investitsiyalari sezilarli oşirildi. Bu işlarni kelgusida ham kengaytirib boriş, bunda harakatlantiruvçi kuçi xususiy sektor bölgan yangi iqtisodiyot ehtiyojlariga ta'lim tizimini moslaştiriş zarur.
Soğliqni saqlaş va ta'lim xizmatlariga investitsiyalarning oşirilişi, şuningdek, gender tengsizlik va yoşlar örtasida işsizlik darajasining oşişiga olib keluvçi çeklovçi siyosatdan voz keçiş Özbekiston inson kapitaliga yanada ijobiy ta'sir körsatadi.
Törtinçi — ekologik barqarorlikni takomillaştiriş. Özbekiston iqtisodiyoti dunyodagi eng köp resurs sarflaydigan iqtisodiyotlardan biridir. Mamlakat neft va gaz zaxiralarining kamayib borişi nuqtayi nazaridan, mavjud iqtisodiyot modeli barqaror bölib hisoblanmaydi. Iqlim özgarişlari allaqaçon suvni kamyob manbaga aylantirdi. Atmosferaga karbonat angidrid taşlamalarini qisqartiriş va atrof-muhitni saqlaş böyiça tezkor çoralarni köriş Özbekistondagi iqtisodiy ösişni barqarorlaştiradi. Ekologik barqarorlikning oşişi atrof-muhit va iqlim özgarişlari bilan boğliq xatarlarni yaxşiroq boşqariş, kelgusi avlodlarga ularni yengib ötişga kömaklaşiş, şuningdek, bugunning özidayoq yangi bozorlar va iş örinlari yaratiş imkonini beradi.
“Mazkur islohotlarni amalga oşiriş, albatta, oson iş emas. Bu puxta öylangan sa'y-harakatlar va ularni amalga oşiriş yuzasidan muntazam nazoratni talab etadi. Binobarin, bu işlar natijasida yangi iş örinlari, xususiy sektorning kengayişi va atrof-muhitga nisbatan yanada ehtiyotkorona munosabat körinişidagi aniq natijalarga erişiladi. Puxta öylangan islohotlar iş örinlarining oşişiga zamin yaratadi, şuningdek, iqtisodiy yangilanişlar jarayonini jadallaştiriş bilan birga, ayni paytda, mamlakat fuqarolari farovonligini oşiradi”, deb öz fikrlarini yakunladi Anna Berde.
