Bolalarga nisbatan jinsiy jinoyat sodir etgan şaxslarni qanday nazorat qiliş mumkin?

Reyestrni joriy etiş sabablari

Bolalarga nisbatan sodir etilgan jinsiy tusdagi tajovuzlar jabrlanuvçi, uning oilasi hamda jamiyatga jiddiy zarar yetkazadi.

Ma'lumot uçun: Yangi Zelandiyada bolalarga nisbatan sodir etilgan jinsiy tusdagi jinoyatlar böyiça 2016 yilda 3 405 ta jinoyat işi qözğatilgan bölsa, şulardan 1 566 tasida sud tomonidan ayblov hukmi çiqarilgan.

Şuningdek, YUNISEF xalqaro taşkilotining hisobotida Yangi Zelandiyada bolalar xavfsizligining ta'minlanişi salbiy baholangan.

Ma'lumot uçun: YUNISEF xalqaro taşkilotining 2017 yildagi hisobotida Yangi Zelandiya voyaga yetmaganlarning homilador bölişi darajasi böyiça rivojlangan davlatlar orasida oltinçi örinni egallagan. Bundan taşqari, Yangi Zelandiya voyaga yetmaganlarga nisbatan sodir etiladigan qotilliklar darajasi böyiça yettinçi örinni egallagan.

Bolalarga nisbatan jinsiy tusdagi jinoyatlar sodir etgan şaxslarning uşbu jinoyatni takroran sodir etiş ehtimolini kamaytiriş uçun zarur çoralar körilişi talab etiladi. Reyestr uşbu çoralardan biri sifatida Yangi Zelandiya politsiyasining taşabbusi bilan taşkil etilgan.

Reyestrni yuritiş tartibi

Uşbu reyestrga qöyidagilar kiritiladi:

• sud tomonidan 16 yoşdan kiçik şaxsga nisbatan jinsiy tusdagi jinoyat sodir etganlikda aybdor deb topilgan şaxslar;
• sud hukmi bilan ozodlikdan mahrum qiliş jazosi tayinlangan şaxslar;
• sud hukmi bilan ozodlikdan mahrum etiş bilan boğliq bölmagan jazo tayinlangan hamda reyestrga kiritilişi lozim deb topilgan şaxslar.

Şaxs sodir etgan jinoyatining oğirlik darajasidan kelib çiqib, uning ma'lumotlari reyestrda 8 yil, 15 yil yoki umrbod muddatga saqlanişi mumkin. Muddat şaxs ozodlikdan mahrum etiş jazosini ötab bölgan kundan boşlab hisoblanadi.

Ma'lumotlari reyestrga kiritilişi talab etilgan barça şaxslar ozodlikdan mahrum etiş jazosini ötaş muddati tugaşi bilan 72 soat içida mas'ul politsiya xodimiga (Police case manager) pasport ma'lumotlari, turar joy ma'lumotlari, barmoq izi va rasmi singari şaxsini tasdiqlovçi ma'lumotlarni taqdim etişi lozim.

Şu bilan birga, şaxs turar joyini özgarişi bilan boğliq ma'lumotlarni 48 soat içida mas'ul politsiya xodimiga ma'lum qilişi talab etiladi. Boşqa turdagi ma'lumotlarni 72 soat içida ma'lum qiliş mumkin.

Yuqoridagi şaxslarning belgilangan muddat içida ma'lumot taqdim etmaganligi uçun tegişli jinoiy javobgarlik belgilangan:

• ma'lumot taqdim etiş majburiyatini bajarmaganlik uçun – 2 000 AQŞ dollarigaça jarima yoki bir yilgaça ozodlikdan mahrum qiliş jazosi tayinlanişi mumkin;
• yolğon ma'lumot taqdim etganlik uçun – 4 000 AQŞ dollarigaça jarima yoki ikki yilgaça ozodlikdan mahrum qiliş jazosi tayinlanişi mumkin.

Reyestrga kiritilgan ma'lumotlardan faqat politsiya va jazoni ijro etiş muassasasining vakolatli xodimlarigina foydalanişi mumkin.

Vakolatli xodimlar jabrlanuvçi oilasiga ularning xavfsizligini ta'minlaş maqsadida reyestrga kiritilgan ma'lumotlarni taqdim etişi mumkin.

Reyestrga kiritilgan ma'lumotlar asosida huquqni muhofaza qiluvçi organ xodimlari bolalarga nisbatan jinsiy jinoyatlar sodir etgan şaxslarning hayotini kuzatiş hamda ulardagi takroran jinoyat sodir etişga bölgan moyillik darajasini aniqlaş imkoniga ega böladi.

Reyestrni taşkil etiş va yuritiş xarajatlari 8,2 million AQŞ dollarini taşkil etadi.

Özbekiston Respublikasida jinoyat sodir etgan şaxslarni hisobini yuritiş böyiça bir qator islohotlar amalga oşirilgan. Jumladan, Özbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 31 oktyabridagi
PF–5566-son farmoni bilan Boş prokuratura va Içki işlar vazirligining “Elektron jinoiy-huquqiy statistika“ yagona axborot tizimini joriy etiş belgilangan. Unga binoan, statistik kartoçkalarning elektron şakllarini tuziş orqali jinoyat işlari, tergovga qadar tekşiruv materiallari, sud muhokamalari hamda sud qarorlari ijrosi natijalari, şuningdek, ayblanuvçi va jabrlanuvçi tariqasida jalb etilgan iştirokçilar böyiça ma'lumotlarning yagona hisobi yuritiladi.

Şuningdek, Özbekiston Respublikasi Prezidentining 2021 yil 6 iyuldagi PF-6257-son farmonida Korrupsiyaga qarşi kuraşiş agentligi tomonidan yuritiladigan “Korrupsiyaga oid jinoyatlarni sodir etişda aybdor deb topilgan şaxslarning oçiq elektron reyestri”ni joriy etiş nazarda tutilgan.

Ammo, Özbekiston qonunçiligida voyaga yetmaganlar yoki bolalarga nisbatan jinsiy tusdagi jinoyatlar sodir etgan şaxslarning reyestrini yuritişga oid tartib mavjud emas. Şu bilan birga, uşbu turkumdagi jinoyatlarning sodir etiliş darajasi sezilarli ravişda oşayotganini kuzatiş mumkin.

Ma'lumot uçun: 18 yoşgaça bölgan ayollarga nisbatan zöravonlik va tazyiq ötkaziş bilan boğliq jinoyatlar soni 2020 yilda 181 tani taşkil etgan bölsa, 2021 yilning dastlabki uç oyi içida uşbu turda 62 ta jinoyat sodir etilgan.

Rasmiy statistika ma'lumotlari hamda fuqarolarning uşbu turdagi şikoyatlari sonining oşib borayotganidan Özbekistonda voyaga yetmaganlarning xavfsizligini ta'minlaş böyiça alohida
huquqiy mexanizmlar joriy etişga ehtiyoj mavjud degan xulosaga keliş mumkin.

Ma'lumot uçun: 2021 yilning yanvar–mart oylarida respublikadagi huquq-tartibot idoralariga xotin-qizlarga nisbatan zöravonlik va tazyiq ötkaziş holatlari böyiça jami 11 070 ta murojaat kelib tuşgan. Uşbu murojaatlarning 2 772 tasi 18-30 yoş oraliğidagi, 93 tasi esa voyaga yetmagan şaxslar tomonidan bölgan.

Özbekistonda bolalarga nisbatan jinsiy jinoyatlar sodir etgan şaxslarning reyestrini yuritiş tartibini joriy etiş mazkur toifada jinoyat sodir etgan şaxslarning takroran jinoyat sodir etişining oldini oliş, ulardagi takroran jinoyat sodir etişga bölgan moyillik darajasini aniqlaş, bolalarning yetuk şaxs bölib voyaga yetişi uçun soğlom muhit yaratiş imkonini beradi.

Zafar Ergaşev,
Adliya vazirligi huzuridagi
Huquqiy siyosat tadqiqot institutining
mas'ul xodimi