Tinçlik böyiça Nobel ikki jurnalistga berildi, biri rossiyalik

Demokratik jamiyatlar uruş va töqnaşuvlarning oldini olişdagi eng yaxşi mudofaa tizimidir. Lekin söz erkinligi bölmagan jamiyatda demokratiya ham bölmaydi. Dmitriy Muratov va Mariya Ressa jasur, taniqli jurnalistlardir. Ular jurnalist böliş nimani anglatişini va söz erkinligidan juda qiyin, çeklangan şaroitda ham foydalaniş mumkinligini körsatib berişdi», deya ta'kidlagan Reys-Andersen.

Rappler - ingliz tilidagi maşhur yangiliklar sayti bölib, Filippin hukumati köp yillardan buyon bu naşrni yopişga harakat qilib keladi. Naşrning yopilişi yuzasidan rasmiy sud da'vosi körib çiqiş jarayonida, ammo bu vaqtda Rappler vazifalarini bajarişda davom etmoqda.

2017 yilda Filippin prezidenti Rodrigo Duterte naşrga amerikaliklar xöjayinlik qilişi va tahririyat siyosatini belgilab berişi haqida aytgandi.

Şundan söng boş muharrir Mariya Ressa va Rappler saytining öziga nisbatan 11ta jinoiy iş oçilgan. Ressani soliqlarni tölamaslik, tuhmat qiliş, xorijliklarning naşrga rahbarlik qilişi töğrisidagi qonunni buzişda hamda internetda tuhmat tarqatişda ayblaşgan.

Öşandan buyon u Filippindagi söz va matbuot erkinligi uçun kuraşning ramziga aylangan. 2018 yilda Time jurnali Mariya Ressani yil odamlari sifatida tan olingan jurnalistlar qatoriga qöşgandi.

«Faktlarsiz dunyo - bu baribir haqiqatsiz va işonçsiz dunyo bölib qoladi. Hozir jurnalist bölişning ayni vaqti. Qaçonki bu iş bilan şuğullaniş xavfli bölsa, demak, bu aynan eng kerakli palla», degan Mariya Ressa öziga mukofot berilganidan keyingi izohida.

JSST, «Çegarasiz muxbirlar», Navalniy
Avvaliga bu mukofot uçun JSST asosiy favorit sifatida körilayotgandi. Boşqa ehtimoliy nomzodlar qatorida rossiyalik muxolifatçi Aleksey Navalniy, Belarus muxolifati yetakçisi Svetlana Tixanovskaya, ekofaol Greta Tunberg va «Çegarasiz muxbirlar» taşkiloti ham sanalgandi.

Tinçlik böyiça Nobel mukofoti uçun jami 329 nomzod körsatilgandi (234 kişi; 95 taşkilot). Bu Nobel mukofoti tarixidagi bir yönaliş uçun eng köp nomzod körsatilişi böyiça uçinçi körsatkiç sanaladi.

Tinçlik böyiça Nobel mukofoti - şvedlarning emas, norveglarning Nobel qömitasi tomonidan topşiriladigan yagona Nobel mukofotidir.

Tinçlik böyiça mukofot uçun nomzodlar qanday tanlanadi?
Norvegiya Nobel qömitasi qoidalariga köra, tinçlik böyiça mukofot uçun istalgan kişi da'vogar bölişi mumkin, ammo nomzodni faqat çeklangan doiradagi şaxslar taklif etadi.

Qömita rahbari Berit Reys-Andersenning tuşuntiriş berişiça, nomzodlarni ilgari surişda Alfred Nobelning vasiyatida körsatilgan uç mezon hisobga olinadi: qurolli kuçlar soni qisqartirilişida qöşgan hissasi, tinçlik muzokaralarida körsatgan yordami hamda xalqlar örtasidagi qardoşlik aloqalari mustahkamlanişidagi sa'y-harakatlari.

Reys-Andersenning sözlariga köra, ötgan 120 yil mobaynida Nobel tomonidan aniqlangan tuşunçalarga xalqaro hamkorlik, nafaqat şaxslarning, balki taşkilotlarning tinçligiga hissa qöşiş, inson huquqlarini himoya qiliş kabi bir qança aniqlovçi formulalar ham qöşilgan.

«Ba'zi holatlarda nomzodni tanlaşda biz barça mezonlarni birlaştiramiz, boşqa holatlarda qarorimizning sababi sifatida birgina sabab körsatişimiz ham mumkin», deydi Berit Reys-Andersen.

Tinçlik böyiça Nobel mukofoti laureati uçun minimal yoş çegarasi belgilanmagan, ammo qömita rahbari ma'lum bir şaxsning dunyodagi tinçlik uçun qöşgan hissasi sezilarli darajada ulkan bölişi kerakligi va şu tufayli mukofot laureatlari odatda katta yoşli kişilar bölişini aytib ötgan.

Mukofot tarixidagi eng yoş laureat pokistonlik huquq faoli Malala Yusufzay bölgan, u mukofot bilan taqdirlanganida 17 yoşda edi. U musulmon mamlakatlaridagi qizlarning ta'lim olişi uçun kuraşgan va bu faoliyati uçun toliblar tomonidan ta'qibga uçragandi.

Bahsli mukofot
Tinçlik böyiça mukofot kimga berilişi doimo bahslarni yuzaga keltiradi. Boşqa yönalişlar böyiça ham qömitaning qarori öta sub'yektiv bölsa-da, aynan tinçlik böyiça mukofot doim köplab tanqidlarga sabab böladi.

2009 yilda mukofot barçani hayratga solgan holda AQŞ sobiq prezidenti Barak Obamaga berildi. Öşanda u endigina lavozimga kirişgan va dunyoda tinçlik uçun aytarli iş qilmagandi. Obama erişgan aniq muvaffaqiyatlari uçun emas, balki tinçlik uyğunligiga erişişdagi harakatlari uçun mukofotlangani aytilgandi.

Asosiy e'tirozlar Nobel mukofotini qaytarib olib bölmasligi bilan ham boğliq. Bu mukofot bilan taqdirlangan şaxs abadiy şu mukofot egasi bölib qoladi.

Şuning uçun, agar tinçlikparvar faoliyati uçun Tinçlik mukofotini olgan şaxs keyinçalik uruş boşlasa ham baribir Nobel mukofoti laureati bölib qolaveradi. Bu esa, öz navbatida diplomatik muammolarni keltirib çiqarişi mumkin.

Masalan, Myanma muxolifati yetakçisi va tinçlik mukofoti sovrindori Aung San Suu Ji hokimiyat tepasiga kelgaç, rohingya xalqiga nisbatan vahşiyona munosabatidan söng Ğarb jamoatçiligi oldida uning obrösi butunlay çilparçin böldi. 

Aung San Suu Ji 2019 yilda Haagadagi BMT xalqaro sudida rohingya  xalqiga nisbatan qilgan qatliomi uçun javob berdi. Öşanda uni Nobel mukofoti sovrindori maqomidan mahrum qiliş böyiça çaqiriqlar yangradi, ammo mukofotni qaytarib olib bölmaydi. 

Boşqa misol – Efiopiya boş vaziri Abiy Ahmad Ali. U 2018 yilda qöşni Eritreya bilan munosabatlarni yaxşilagani uçun mukofotga loyiq deb topilgandi, ikki yildan keyin esa Efiopiyada Tigray qonli mojarosi boşlandi.