«Bundan özimiz manfaatdormiz» - Inomjon Azimov qöşni davlatlarda özbek tilining örganilişi borasida hukumatni faollikka çaqirdi
|17:05 / 13.10.202114 18614 min
Avgust oyi oxirida ijtimoiy tarmoqlarda «Tolibon» harakati Afğonistonda özbek tilini örganişni maktab dasturidan çiqarib taşlagani haqida xabarlar tarqaldi.
Garçi köp ötmay Özbekiston Taşqi işlar vazirligi rasmiy bayonot berib, bu xabarlar asossiz ekanini bildirgan bölsa-da, köplab özbekistonliklar Afğonistonda özbek tilining kelajagi masalasidan xavotirlarini bildirib kelayotgandi.
7 oktyabr kuni esa Özbekiston taşqi işlar vaziri Abdulaziz Komilov boşçiligidagi delegatsiya Afğoniston muvaqqat hukumati rahbariyati vakillari bilan muzokaralar ötkazdi. Unda toliblar Afğonistonda özbek tilining rivojlanişiga kafolat bergani aytildi.
Kun.uz muxbiri nafaqat Afğoniston, balki Özbekistonga çegaradoş boşqa davlatlarda özbek tilining örganilişi, buning uçun yaratilgan şaroitlar borasida Davlat tilida iş yuritiş asoslarini öqitiş va malaka oşiriş markazi direktori Inomjon Azimov bilan intervyu uyuştirdi.
Markaz direktorining xavotir bildirişiça, bu boradagi ahvol yillar davomida juda oğir holatga kelib qolgan.
— Inomjon aka, fikringizça, bugun Özbekistonda qardoş va boşqa millat tillari rivojlanişi, örganilişi uçun qay darajada imkoniyat yaratilgan?
— Özbekistonda bugun 130 dan ziyod millat va elat vakillari yaşaydi. Ularga tili, urf-odat va qadriyatlarini rivojlantirişi uçun kerakli barça şaroitlar yaratilgan.
Şuningdek, Toşkent şahri va viloyatlardagi 140 ga yaqin milliy madaniy markazlar ayni şu maqsadga xizmat qilmoqda.
Özbekistonda bugun ta'lim-tarbiya muassasalari va ommaviy axborot vositalari özbek tili bilan birga qoraqalpoq, rus, qozoq, qirğiz, tojik va turkman tillarida ham iş olib boradi.
Agar rasmiy raqamlarga qarasak, bugun mamlakatdagi 10 ming 8 ta maktabning 1 ming 476 tasida rus va qardoş tillar öqitilmoqda. Bunda jumladan, 899 ta maktabda rus tilida, 133 tasida qoraqalpoq, 218 tasida qozoq, 38 tasida qirğiz, 165 tasida tojik va 23 tasida turkman tilida ta'lim beriladi.
Demak, xulosa qiliş mumkinki, Özbekiston bugun Markaziy Osiyodagi eng tolerant davlat. Bu yerda etnik ozçilik bölgan birliklarning öz tilida ta'lim olişiga heç qanday tösiq yoki muammo yöq.
— Özbek tili, uning rivojlanişi, örganilişi va buning uçun şaroitlar borasida qöşni davlatlarda ahvol qanday? Keling, davlatlar misolida nomma-nom tahlil qilsak?
— Biz ötgan asrning saksoninçi yillarida oliy ta'limni olganmiz. Öşa paytlarda qöşni davlat yoşlarining Özbekistonga kelib öqişi tajribasi yölga qöyilgandi.
Mavzuga oid
Men hozir ham özim bilan birga öqigan qardoş döstlar bilan gaplaşib turaman. Bu suhbatlarda ulardan qöşni davlatlarda til, adabiyot va madaniy yangiliklar haqida ham ma'lumot olaman. Şuningdek, oçiq ma'lumotlar asosida ma'lum tadqiqotlar ötkazganman.
Ma'lumki, qöşni qardoş davlatlarda boşqa millatlar qatorida özbeklar juda köpçilikni taşkil qiladi. Rasmiy ma'lumotlarga köra (balki, bundan ham köpdir), Tojikistonda 1,2 million, Qirğizistonda 964 ming, Turkmanistonda 500 ming, Qozoğistonda 511 ming, Afğonistonda 3 million özbek yaşar ekan.
Keling, dastlab Turkmanistondagi holatni körib çiqaylik. Bugun bu davlatda 500 mingdan ortiq özbek millatdoşlarimiz yaşaydi. Rasmiy ma'lumotlarga köra, 2000-yillargaça Turkmanistondagi maktablarda özbek tili öqitilgan. Lekin undan keyin özbek tili va adabiyotini öqitiş bekor qilingan.
Endi tasavvur qiling, hozir 2021 yil bölsa, 2000-yillarda tuğilgan yoşlar umuman özbek tilida tahsil olmadi. Bu jarayonda inkor qilib bölmas bir haqiqat borki, inson qaysi millat tilida ta'lim olsa, öşa millatga singib boradi. Ya'ni endi ular turkman millatiga aylanib boryapti.
Bu ma'lumotlar rasmiy manbalarda turibdi va u bilan hamma tanişişi mumkin.
«Xroniki Turkmenistana» gazetasi jurnalisti Botir Seyitquliyevning ta'kidlaşiça, özbek yoşlari pul topiş bahonasi (xorijga çiqib ta'lim oliş taqiqlangan) bilan Rossiya, Turkiya, Ukraina, Belorussiya davlatlari oliy öquv yurtlariga öqişga kirib, öşa yurtlarda qolib ketmoqda.
Bugun Turkmanistonda 500 mingdan ortiq özbeklarning tili, madaniyatini tarğib qilişi uçun milliy madaniyat markazi ham yöq.
Xalqaro normalar böyiça bu borada şaroitlar teng bölişi kerak emasmi? Afsuski, yillar davomida yarim million millatdoşimiz öz tili, madaniyatini yöqotib, hukmron til içiga singib ketmoqda. Bu bizni öylantiradigan muammo.
Xöş, özbek tilining rivojlanişi borasida qöşni Qirğizistonda ahvol qanday? Menda bu borada 2012 yilgaça bölgan ma'lumotlar bor. Bunga öşa davlatda til borasidagi siyosat sabab bölmoqda.
Qirğizistonning özbeklar yaşaydigan viloyatida ijod qiluvçi jurnalist şunday yozadi: «Novqot rayon xalq ta'limi bölimi mudiri örinbosari Abdumutallib Payazovning sözlariga köra, 2012 yilda 7 ta özbek maktabi boşqa ta'lim tiliga özgartirildi. Novqotdagi 109 ta maktabdan 13 tasigina özbek tilida ta'lim berişni davom ettirmoqda, lekin keyinçalik ular ham qirğiz maktablariga aylanadi».
Mutaxassislarning ta'kidlaşiça, özbeklar öz farzandlarining kelajagini öylab ham qirğiz yoki rus maktablariga bermoqda. Rus maktablarida öqiyotgan özbek yoşlarining aksariyati Rossiyaga ketmoqda.
Bu borada yana bir ma'lumot borki, bugun Qiğizistonda özbek tili va adabiyoti öqituvçilarining örtaça yoşi 50 yoş. Özbek tili va adabiyoti böyiça esa mutaxassislar tayyorlanmaydi. Endi tasavvur qilingki, yana 15-20 yildan keyin Qirğizistonda özbek tili va adabiyotini öqitadigan öqituvçilar qolmaydi. Bu yerdagi vaziyat ham biz uçun juda xavotirli.
Endi bu borada Tojikistondagi vaziyatni körib çiqamiz.
Tojikiston maorif va fan vazirligi ma'lumotiga köra 2015-2016 öquv yilida özbek tilida ta'lim olayotgan öquvçilar soni 205 ming 3 nafarni taşkil etgan. Oxirgi ön yillikda esa özbek sinflari soni uç martaga qisqargan. Öquvçilar soni 2011-2012 öquv yilida 299 ming 494 nafarni taşkil etgan bölsa, 2020-2021 yillarda 106 ming 83 nafarga tuşib qolgan.
Malaka oşiriş va qayta tayyorlaş instituti Söğd tuman bölimi öqituvçisi Marhabo Yunusova özbek tilidagi darslar qisqarib ketganligi sababli juda köp mutaxassislar işsiz qolayotganini aytadi.
«Yoş mutaxassislar tojik tilida dars beriş uçun ikkinçi oliy ta'lim olişga harakat qilmoqda, lekin budjet guruhlar çegaralangani uçun hammaning ham ikkinçi oliy ta'lim oliş uçun imkoniyati yöq», – deydi u.
Menga eng alam qilgani nima, bilasizmi? Özbek maktabini tamomlagan Xulkaroy Jiyanboyeva Xöjand davlat universiteti özbek filologiyasi fakultetining 1-kursida tahsil olmoqda, lekin u keyingi öquv yilidan mutaxassisligini özgartirmoqçi. «Agar men özbek filologiyasini tamomlasam, ungaça barça maktablar tojikçaga aylantirilsa, men işsiz qolişim mumkin, şuning uçun tojik tili va adabiyoti böyiça mutaxassis bölmoqçiman», – deydi u.
Tasavvur qilyapsizmi, özbek tili va adabiyoti böyiça mutaxassis böliş orzusida oliy öquv yurtiga kirgan özbek talabasi olti oy ötmasdan öz fikridan qaytib, tojik tili va adabiyoti böyiça öqituvçi bölmoqçi, çunki uning boşqa yöli yöq, kelajakda işsiz qolmasligi uçun şu yölni tanlamoqda.
Markaziy Osiyo davlatlari içida özbek tilining örganilişi uçun nisbatan keng imkoniyat berayotgan davlat – bu Qozoğiston.
Qozoğistonda maktablar va darsliklar tayyorlaş masalasi ham yaxşi yölga qöyilgan. Lekin Qozoğistonda ham bir holat ketyaptiki, (bu haqda yaqinda Qozoğiston xalq ta'limi vaziri ham gapirdi) ularda özbek tili va adabiyoti özbek tilida öqitilişi mumkin. Lekin boşqa fanlar qozoq tilida öqitiladi. Bu bir tomondan töğri va ijobiy holat. Çunki har qanday davlat öz tilini himoya qilişi, öz tilining mavqeyini kötarişi kerak. Biz ham mana şu siyosatni öylab körişimiz kerak.
— Siz qöşni davlatlarda özbek tili va madaniyati rivojlanişi uçun şaroitlarning oğir ahvolda ekani haqida gapiryapsiz, xöş, bu davlat hukumatlari bunga qanday sabablarni keltirişadi?
— Bu borada köplab jurnalistik suriştiruvlar ötkazilgan. Ularda birgina Tojikiston misolida bir xulosaga kelindiki, uni aytayotganimiz barça davlatlar uçun ham qöllaş mumkin.
Bu quyidagi sabablar:
1. Özbek maktablari özbek tilidagi darsliklar bilan töliq ta'minlanmagan.
2. Tojikiston prezidenti huzuridagi Milliy test markazi kiriş imtihonlarini faqat tojik va rus tillarida ötkazadi.
3. Oliy ta'lim muassasalarida özbek guruhlari yopilgan. Özbek tilida faqat özbek tili va adabiyoti öqituvçisi mutaxassisligini oliş mumkin. Keyingi yillarda ba'zi OTMlarda xorijiy talabalar uçun özbek guruhlari oçilgan, lekin bu guruhlar Milliy test markazi röyxatiga kiritilmagan, şuning uçun Tojikiston fuqarosi bölgan etnik özbeklar Milliy test markazi orqali ariza topşira olmaydilar.
4. Özbek tilida öqiyotganlar uçun iş topiş imkoniyati çeklangan.
Darsliklar yetişmasligi açinarli hol, albatta. Qirğiziston maktablari uçun bundan 20 yillar avval özbek olimlari tomonidan darsliklar tayyorlangan edi, undan keyin yozilmadi, menimça.
Qozoğistonda ham dastlab özbekistonlik olimlar bilan hamkorlikda darsliklar yozilgan, keyinçalik öz mutaxassislari tomonidan darsliklar tayyorlanib borilişidan xabarimiz bor. Qolgan qöşnilarda bunday jarayon bölmadi.
Oliy ta'limga kiriş imtihonlarining davlat tili va rus tilida ötkazilişi ham til siyosatining bir qismi. Davlat tilini bilmaydiganlar uçun davlat idoralarida işlaş imkoniyatining çeklanişi esa davlat tilini biliş majburiyatini yuklaydi. Davlat tilini bilmasangiz, davlat idoralariga davlat tilida murojaat qilmasangiz, sizga heç kim quloq solmaydi, bu bor gap.
Bizdaçi? Bilasiz, deputatlarimiz mamlakat fuqarolari davlat idoralariga davlat tilida murojaat qiliş kerakmi, degan oddiy savolni hal qilolmay rosa sarson-sargardon bölişdi. Emişki, boşqa millat vakillarini davlat tilida murojaat qilişga majbur qiliş ularning huquqlari buzilişiga olib kelarmiş.
Mana biz ularga manbalarni körsatib qöydik, marhamat, öqib, kerakli xulosa çiqariş özingizga havola. Mana, sizlarga qirğiz amaldorlaridan mahorat darsi, mulohaza qiling:
«Ata Meken» partiyasining Öş viloyati bölimi boşliği Abdimitalip Satibaldiyev ham özbek maktablarini qirğiz maktablariga aylantiriş tarafdori, lekin bu jarayon ularning istak-xohişlari asosida amalga oşişi lozimligini aytadi. «Agar ota-onalar farzandlari kelajagini öylasa, ularni özbek maktablaridan olib, qirğiz maktablariga berişlari kerak, toki ular qirğiz va rus tillarini yaxşi özlaştirsin. Bu yangi avlodning heç bir muammolarsiz oliy ta'limga kirişiga va kelajakda davlat idoralarida işlaşiga keng imkoniyatlar yaratadi», deydi u.
Bizda esa tilni ozgina himoya qilsangiz, millatçi sifatida urib taşlaşyapti. Çunki bizni kuzatib turgan yaşirin kuçlar bor. Bizdan ozgina harakat bölsa, ular ham boşlaşadi.
Aslida bunday bölmasligi kerak. Biz özimizdagi qonunni işlatyapmiz.
— Qöşni davlatlarda özbek tilining örganilişi va rivojlanişi borasidagi işlar şu ahvolga kelib qolişida hukumatning kamçiliklari köp. Siz bir ziyoli sifatida qöşni davlatlarda özbek tilini rivojlantiriş borasida hukumatga qanday tavsiyalar bergan bölardingiz?
— Hozir qöşni davlatlarga köp taşriflar bölyapti. Bu taşriflar davomida oliy ta'lim va xalq ta'limi vazirlarimiz ham iştirok etadi.
Ular şu uçraşuvlar davomida biz aytgan masalalarni ham kun tartibiga qöyişi kerak.
Biz eng oğir holat Turkmanistonda dedik. Turkmaniston heç bölmasa, özbek maktablari va u yerda özbek tili öqitilişini yölga qöyişi kerak.
Mayli, boşqa umumta'lim fanlari davlat tilida öqitilsin, lekin özbek tili va adabiyoti quyi sinflardan to 11-sinfgaça öqitilişi kerak.
Bu borada qabul qilingan prezident farmonida xorijdagi özbek maktablariga yordam körsatiş haqida ham topşiriqlar bor, ularga ham e'tibor qaratiş kerak.
Buni Afğoniston misolida ham aytişim mumkin. Unga köra, Özbekiston–Afğoniston hukumatlarining özaro kelişuvi asosida Surxondaryoda «Afğon markazi» taşkil qilinib, özbek tili va adabiyoti, temiryöl sohalari böyiça mutaxassislar tayyorlanyapti. Mazkur tajribani qöşnilarimiz bilan ham amalga oşirib, özbek tili va adabiyoti böyiça mutaxassislar tayyorlaş maqsadga muvofiq.
Törtinçidan, xorijdagi vatandoşlarimiz uçun u yerdagi olimlar bilan hamkorlikda darsliklar tayyorlaş masalasini kun tartibiga qöyiş kerak.
Beşinçidan, yangi çop qilinayotgan badiiy asarlar bilan qöşni davlatlardagi millatdoşlarimizni ham ta'minlab borişimiz kerak.
Oltinçidan, özbek tili va adabiyoti öqituvçilarining onlayn malaka oşirişini taşkil qiliş, özbek tili va adabiyotidagi yangiliklardan muntazam xabardor qilib boriş.
Şuningdek, davlat tilini tom ma'nodagi davlat tili maqomiga kötarişda qöşnilarimizning ilğor tajribalaridan foydalansak, ular kabi tizimli amaliy işlar amalga oşirilsa, aytilgan maqsadlarimizga erişamiz.
Intervyuni töliq holda yuqoridagi video orqali tomoşa qilişingiz mumkin.
