Lotin yozuviga o‘tishga yetmagan 30 yil
Suhbatimiz avvalida O‘zbekiston Respublikasining 1993 yil 2 sentyabrda qabul qilingan “Lotin yozuviga asoslangan o‘zbek alifbosini joriy etish to‘g‘risida”gi qonuni ijrosi hanuzgacha oxiriga yetmayotgani haqida gaplashdik.
Mutaxassisning fikriga ko‘ra, lotin yozuvini ilk o‘rganishni boshlagan avlod maktab bitirish davriga kelib, davlatdagi barcha sohalar to‘liq lotin yozuviga o‘tgan bo‘lishi kerak edi. Ya'ni 9-10 yil bir alifbodan ikkinchi alifboga o‘tishga yetarli bo‘lgan. Oradan salkam 30 yil o‘tibdiki, lotin yozuvida bitirgan aksar yoshlar ham kirill yozuvida ish yuritishiga to‘g‘ri kelmoqda.
Sherali Turg‘unovning fikricha, bu holga o‘rta qatlam, ya'ni hozirda rahbarlik lavozimida ishlayotgan, savodi esa kirill yozuvi bilan chiqqan fuqarolar sabab bo‘lmoqda. Filologning aytishicha, ushbu avlod vakillari lotin yozuvini o‘rganishdan ko‘ra, qonun ijrosi bajarilmasligidan manfaatdor bo‘lgan.
“Imlo qoidalari tilning talaffuz tabiatidan kelib chiqishi kerak”
Filologning ta'kidlashicha, “sh”, “ch”, “ng” kabi harf birikmalarini bir harf ko‘rinishiga keltirish aholi imloviy savodxonligini oshirishga yechim bo‘la olmaydi. Mutaxassisning fikricha, imlo qoidalarini o‘zbek tili talaffuzi tabiatidan kelib chiqib o‘zgartirish kerak.
Sherali Turg‘unov o‘quvchilar imloda ko‘proq o‘zlashma so‘zlarda xato qilishini aytdi. Unga ko‘ra, tilshunoslik shakllanayotgan paytlarda rus tilshunosligidan ko‘r-ko‘rona olingan qoidalar va imloni yengillashtirishga olib boruvchi kerakli me'yorlar qabul qilinmagani bugun yozuv murakkablashishiga olib kelgan.
“Shoir so‘zida bir “y” tovushi qo‘shib talaffuz qilinsa ham, shoir deb yoziladi, Ko‘ryapsizmi, murakkablashish qayerdan boshlanadi”, – deydi filolog.
Uning aytishicha, ruslar ham, inglizlar ham, umuman boshqa ko‘plab tillarning tilshunoslari ham o‘zlashma so‘zlarni o‘z nutqiga moslagan tarzda me'yorlashtirgan. Filolog Turg‘unovning misol keltirishicha, nemis shoiri Haynrix Hayneni ruslar Genrix Geyne deya o‘zgartirgan, bunga sabab esa ularda “h” tovushining yo‘qligidandir.
