Xorazmni özgartirgan nemislar – Xiva xonligida yaşagan mennonitlar hayoti va oğir qismati

1882 yilda nemis va holland mennonitlar Xivadan 160 km uzoqlikdagi Köhna Urganç şahri yaqiniga köçib kelişadi. Kiçik qörğon barpo qilib, dehqonçilik bilan şuğullana boşlaşadi. Biroq ular bu joyda tinç-totuv yaşay olmaydi. Qörğondan atigi 5 km uzoqlikda yaşovçi turkman-yovmut qabilasi mennonitlarning qöliga qurol olmasligi, qarşilik körsatmasligi, kuç işlatmasligini bilib qolgaç, otlarini, çorvalarini öğirlay boşlaşadi. Keyinçalik ayollariga ham köz olaytirişadi.

Xon vakili Qosim Devon mennonitlar holidan xabar olgani keladi va ularning oğir ahvolga tuşib qolganini körib, bu haqda poytaxtga ma’lum qiladi. Şundan söng Feruz 1884 yilda Xivadan 15 km uzoqlikdagi Oqmaçit qişloğida (hozirgi Yangiariq tumani hududi) öz oğasi Otajon töra mulkidan ularga yer ajratib beradi. Şuningdek, özga din vakillariga nisbatan zöravonlikni taqiqlaş, ularning hurmatini joyiga qöyiş haqida farmon imzolaydi. Mennonitlarni yer soliğidan 1 yilga, jamoat işlaridan (ariqlarni qaziş, uylarni ta’mirlaş va hokazo) 4 yilga ozod etadi.

Mennonitlar rözğori

1917 yilda Samarqand harbiy gubernatori Nil Sergeyeviç Likoşin Oqmaçitda bölib, mennonitlar hayoti va faoliyati bilan yaqindan tanişgan. Körgan-keçirganlari haqida «Turkestanskoye slovo» gazetasida «Xivadagi nemislar» nomli maqola yozgan. Hozirgi vaqtda bu mennonitlar haqidagi noyob manba hisoblanadi.

Likoşinning yozişiça, mennonitlar Xivada xuddi bir oila kabi ahil va inoq yaşab kelişgan. Ularning 24ta uydan iborat qörğoni loy devor bilan öralgan va darvozaga ega bölgan. Jamoani umumiy saylangan yetakçi – forşteyer boşqargan.

Xiva mennonitlari dehqonçilik bilan şuğullanmagan, çunki yetarli miqdorda yer maydoniga ega bölmagan. Ammo har bir uyda kiçik tomorqa bölgan. Ular şörlangan tuproqda hudud uçun noan’anaviy bölgan poliz ekinlari — kartoşka, baqlajon, pomidor, bodring, karam va ziravorlar yetiştirişgan. Ot, qoramol va qöy-qözilarni boqib köpaytirişgan. Mahalliy aholi «mehmonlar»ning poliz ekinlarini yetiştiriş böyiça könikmalarini, çorva molini boqiş tajribasini örganib, özlaştirib olişgan. Mennonitlar ular bilan savdo munosabatlarini örnatişgan.

Mennonit nemis ayollari böş vaqtlarida nafaqat öz oila a’zolari uçun, balki sotiş uçun ham kiyim tikişgan. Mahalliy ayollarning kiyimlarini biçib berişgan. Xorazmlik ayollar kiyimlari mennonitlar tomonidan töqilgan çipor paypoqlar bilan bezatilgan.

Saroy duradgorlari

Xivadagi mennonitlar farovonligi dehqonçilik va çorvaçilikka boğliq bölmagan. Ularning asosiy kasbi duradgorlik, yoğoç öymakorligi va naqqoşlik edi. Köpçiligi xon saroyiga usta sifatida işga olingan. Aslida Said Muhammad Rahimxon II tomonidan ularning taklif qilinişiga sabab şu bölgan. Xon ularning noyob, kerakli kasb egalari ekanini bilgaç, marhamat körsatgan.

Xivadagi qurilişlar, ayniqsa xon saroylaridagi yoğoç bilan boğliq işlar mennonitlarga topşirilgan. Oyna va eşik romlari, pol qiliş ularning vazifasi bölgan. Köplab mahalliy boylar nemis va holland ustalarining xizmatidan foydalangan. Ular yasagan mebellar – stol, stul, taburetka, şkaf va boşqa buyumlar asta-sekin badavlat xorazmliklarning rözğoridan joy olgan. Mennonitlar bu kasbi orqali yaxşi daromad olişgan.

Xivaning barça saroylarida, boy xonadonlarda xon ötiradigan taxt bölgan. Yoğoçdan yasalgan, qora böyoqqa böyalgan va trafaret uslubida atirgullar naqşi tuşirilgan taxtlar mennonitlar mehnat mahsuli edi.

XX asr boşida Xiva xoni Asfandiyorxon taklifi bilan rossiyalik maşhur arxitektor Aleksandr Roop Xivaga keladi. Uning loyihasi asosida mahalliy ustalar va mennonitlar iştirokida yevropaça va şarqiy uslub uyğunligida Nurullaboy saroyi barpo etiladi. Xonning rasmiy qabullari uçun möljallangan uşbu bino oyna-eşiklari, karnizlari şuningdek, murakkab geometrik naqşga ega parket poli mennonitlar tomonidan Rossiyadan keltirilgan eman va zarang daraxtlari yoğoçidan yasalgan. Bundan taşqari, nemislar xonalarga örnatilgan peç koşinlari naqşlarini ham çizib berişadi. Saroy xonalaridan birining şifti esa yevropaça manzara va qadimiy afsonalar qahramonlari tasviri bilan bezalgan.

Hozirgi vaqtda Roop loyihasi va mahalliy ustalar, şuningdek oqmaçitlik mennonit duradgorlar mehnati mahsuli bölmiş Nurullaboy saroylari majmuasi Özbekiston madaniy-meros xazinasiga kiritilgan va davlat muhofazasiga olingan.

Mennonitlar va birinçi özbek fotografi

Mennonitlar orasida xivaliklar uçun yangilik bölgan köplab zamonaviy kasb egalari bor edi. Fotografiya bilan şuğullanuvçi Vilhelm Penner şulardan biri bölgan. U yoş, qiziqqon Xudoybergan Devonovni mahalliy aholi uçun ğaroyib bölgan kasbga örgatgan. Xudoyberganning dastlab fotografiya, keyinçalik kinematografiya bilan bir umrga oşno bölib qolişiga, birinçi özbek fotografi va kinooperatori bölib yetişib çiqişiga sababçi bölgan.

Xivani özgartirgan mennonitlar

Mennonitlar yetakçisi Emil Reysen rus va mahalliy tilda sözlaşişni bilgan. Feruz uni tarjimon va iqtisodiy masalalar böyiça maslahatçi lavozimida işlatgani, Xivada poçta, telegraf va elektr energiyasi tizimini taşkil etişda uning xizmati katta bölgani haqida ma’lumotlar bor. Reysen yordamida Xivada birinçi elektr stansiyasi barpo etilgan.

Mennonitlar jamoasi öz maktabiga ega bölgan. Bolalar nemis tilida öqiş va yozişga, arifmetikaga, şuningdek, öz diniy aqidalariga öqitilgan. Germaniyadan maxsus adabiyotlar buyurtma orqali olingan, öqituvçilar yollangan.

Mennonitlar va sovet hukumati

Xivada xonlik tugatilib, sovet hukumati örnatilganda ham oqmaçitlik mennonitlar alohida, mahalliy va rusiyzabon aholi bilan aralaşib ketmasdan yaşaşda davom etişadi. Ular jamoa raisini saylaş haqidagi bolşeviklar talabini bajarmagan. Şörolarning öquv adabiyotlarini joriy qilişdan boş tortişgan. Mahalliy xalq ta’limi bölimini maktab işlariga umuman aralaştirmagan.

1936 yili SSSR Konstitutsiyasi qabul qilinganda ham mennonitlar jamoasi ba’zi qonunlarga böysunişni, daromadining bir qismini davlatga berişni, yangi taşkil etilgan kolxozlar tarkibiga kirişni istamagan. Harbiy xizmatdan böyin tovlaşda davom etişgan, diniy e’tiqodlaridan voz keçişmagan.

Qatağon va quvğin

Oqibatda 1937 yilning qişida mennonitlar sovet hukumati tomonidan qatağon qilinib, tunda, xufiyona tarzda Oqmaçitdan köçirib yuborilgan. Faqatgina 70-yillarga kelib, ularning Qozoğiston, Qirğiziston va Tojikistonning Vaxş viloyatiga deportatsiya qilingani ma’lum bölgan. SSSR tarqalganidan söng mennonitlarning köpçiligi tarixiy vatani Germaniyaga qaytgan.

Deportatsiya qilingandan keyin mennonitlarning Oqmaçitdagi uylariga mahalliy aholi köçib ötgan. Keyinçalik bu qörğonda paxta qabul qiliş punkti taşkil etilgan. 1967 yilda quriliş tresti iş boşlagan. Biroz vaqt ötgaç, bolalar dam oliş maskani qurilgan. Orol dengizining qurişi, yerlarning şörlanib ketişi oqibatida boğlar qurib qolgan, 1996 yilda dam oliş maskani ham yopilgan.

Mennonitlarning Xorazm tarixida qoldirgan izi

Mehnatsevar va öziga xos urf-odatlarga ega mennonitlar jamoasi Xorazmda 50 yildan ortiq vaqt davomida istiqomat qilib, sezilarli iz qoldirdi, mahalliy aholining rözğori va hayot tarziga salmoqli ta’sir körsatdi. Ozodaligi, tartib-intizomga qat’iy rioya qilişi bilan xorazmliklar hurmatiga sazovor böldi.

Hozirgaça xivaliklar, oqmaçitliklar uyida mennonitlardan qolgan rözğor buyumlari, mebellar, stol, stullar, oşxona anjomlari, kitob javonlari, tumboçkalar, tikuv maşinalari, dazmollarni uçratiş mumkin.

Urganç şahrida tuğilgan, ötgan asrning 70-yillarida dunyoga tanilgan maşhur qöşiqçi Anna German ham mennonit nemis oilasi farzandi edi. Köp yillar davomida Urgançning markaziy köçalaridan biri uning nomi bilan ataldi.

2019 yilda jurnalist Nur Ahmad tomonidan mennonitlarning Xivadagi tarixiga bağişlangan «Xorazm nemislari» kitobi naşr etildi. Unda xorijliklarning hayot tarzi va faoliyati haqidagi qimmatli ma’lumotlar yoritildi.

Şu yili Xivadagi «Içan qal’a» tarixiy majmuasida mennonitlarga bağişlangan mö’jaz muzey oçildi. Taqdir taqozosi bilan Xorazmga kelib qolgan yuzlab nemis va holland oilalariga oid tarixiy fotosuratlar, eksponatlar undan joy oldi.

2019 yili bahorda Germaniya prezidenti Frank-Valter Ştaynmayyer rafiqasi bilan Xivaga taşrif buyurdi. U mennonitlar muzeyida ham bölib, millatdoşlari hayotiga oid tarixiy eksponatlar bilan tanişdi.

«Öşa vaqtda özga din va hayot tarziga ega aholining ahil-inoq yaşaşi özbek va nemis xalqi ongida bugungi kunda ham ustun bölgan birodarlik va yakdillikning yaqqol misolidir», - dedi u ta’sirlanib.

Avvalroq, mennonitlar yaşagan Oqmaçit qişloğida ularning qörğonini tiklaş, restavratsiya va rekonstruksiya qiliş, turizm maskaniga aylantiriş haqida takliflar böldi. Hozirça bu loyihalarning qaçon amalga oşirilişi ma’lum emas.

Nurmuhammad Said tayyorladi