Kuçli ta'sir qiluvçi dori vositalari: Nega yoşlar özlarini zaharlaşmoqda?
|20:01 / 19.11.2021110 4749 min
Özbekistonda soğlom böla turib “Tropikamid”, “Lirika”, “Regapen”, “Zardeks” singari dorilarni iste'mol qilayotgan yoşlar sezilarli darajada köpaygan. Kun.uz mazkur muammo sabablarini örgandi.
Bugun yoşlar orasida ayrim dori vositalarini kayf-u safo ilinjida iste'mol qiliş holatlari köp uçramoqda. Masalan, “Tropikamid”, “Lirika”, “Regapen”, “Zardeks”. Aslida mazkur dorilardan köz yoki boşqa tana a'zolari kasalliklarini davolaşda foydalaniladi va ularning savdosi qonun asosida nazorat qilinadi. Dorixonalarda uşbu dorilar şifokor retsepti asosida sotilişi şart. Lekin afsuski, “qilni qirq yoradigan uddaburon”lar şunday turdagi dorilarni noqonuniy yöllar bilan sotib olib, iste'mol qilyapti. Oqibatda nafaqat öz soğligiga, balki atrofdagilarga ham zarar yetkazmoqda.
Bunday dorilarga tobelik nimalarga olib keladi?
Toşkent şahar Içki işlar boş boşqarmasi axborot xizmati inspektori Jamoliddin Nasimov mazkur dori vositalari ta'siriga tuşib qolgan yoşlar va bunga qanday omillar sabab bölayotgani haqida fikr bildirdi.
Jamoliddin Nasimov
“Kuçli ta'sir qiluvçi dori vositalarini iste'mol qilib mast böliş hozirgi kunda uyqu bermaydigan muammolardan biri. Bu nimadan kelib çiqdi? Yurtimizda giyohvand moddalar iste'moliga qarşi keskin kuraş bor. Bunday vositalarga qat'iy taqiq bölib, ular kamaygaç, yoşlar orasida uning prototipini qidiriş boşlandi. Ya'ni huzur-halovatga erişiş yöli izlandi. Tropikamid, lirika, regapen, zardeks va boşqa önlab, insonga notöğri foydalaniş orqali sarxuşlik beradigan dori vositalarini iste'mol qiliş holatlari paydo böldi.
Misol uçun, tropikamidni olaylik. Bu dori köz kasalliklarini davolaş uçun işlatiladi. Lekin yoşlar uni burniga sepib inʼeksiya hosil qilyapti. Ya'ni bu qon aylanişini buzib, qöpol qilib aytganda “kayf” beradi. Ular ming afsuski, şuning ilinjida yuribdi.
Bu nimaga olib keladi, avvalo soğlom odam iste'mol qilişi orqali bir neça kasalliklar kelib çiqadi.
Eng yomon tomoni şundaki, bunday yoşlar umuman jamiyatdan ajralib qoladi. Öşa dori vositalarini topiş uçun, sotib oliş uçun yoşlar qölidan kelgan xunrezlikni qilişga tayyor bölib turibdi. Öşa dorini qabul qilsa böldi. Umuman, odam sifatida harakat qilmaydi.
Ötgan kuni Şayxontohur tumani 4-sonli içki işlar bölimida jinoyat işi qözğatildi. Öğrilik sodir bölgan. Öğrilar jinoyat qidiruv bölimi xodimlari tomonidan uşlangan. Gaplaşib kördim. Ular köp taksi haydovçilarining telefonlarini öğrilab ketişgan ekan. Ya'ni öşa dorilarni sotib oliş maqsadida öğrilik qilişgan. Hattoki, qölga olingan paytda ham ular kuçli dorilar ta'sirida bölgan. Bu juda açinarli holat. Ularga oilasidagi yoki boşqa muammo va taşvişlar qiziq emas. Dard-u xayoli dori iste'mol qilişda.
Mavzuga oid
Toşkent şahrida maxsus reydlar ötkazyapmiz. Örtahol odamning yonidan bu kabi dorilar çiqmayapti. Bolalariga “Jyentra”, “Malibu” kabi maşinalarni olib beradigan oilalar farzandlarining maşinasini töxtatsak, öşa dorilarning 2-3 turi çiqib kelyapti. Bu real bölayotgan, ayniqsa, Toşkentda kuzatilayotgan va juda ham ayançli holat”, deydi u.
Ma'lumotlarga köra, “Regapen” va “Zardeks” ham nazorat ostidagi dorilarga kiradi. Ular kuçli ta'sir qiluvçi dori hisoblanib, oğriq qoldiriş uçun işlatiladi. Lekin hozir yoşlar mazkur dorilarni ham mast böliş maqsadida iste'mol qilmoqda.
Mutaxassislar aynan şu dorilarga tobe bölib qolgan inson bir kunda 40tagaça dori qabul qilişi mumkinligini va yuqori dozani kötara olmay yurak xuruji yuzaga kelişini aniqlagan.
Ruhiy tobelikni davolaş bir umrga çözilişi mumkinmi?
Narkolog Nargizxon Sodiqova kuçli ta'sir qiluvçi dori vositalarini soğlom organizm qabul qilganda, zararli xususiyatlarga egaligini aytadi. Qayd etilişiça, birinçi navbatda dorilar zaharga aylanadi. Dori soğlom organizmga kirgaç, öz nojöya ta'sirlarini körsatmay qolmaydi.
Nargizxon Sodiqova
“Kuçli ta'sir qiluvçi dori vositalariga örganib qolganlar orasida 2 xil tobelik kelib çiqadi. Ruhiy va jismoniy.
Şifokor jismonan tobelikni 1 haftada davolaşi mumkin. Masalan, dori ta'siriga tuşib qolgaç, uni iste'mol qilmay qöysa, yuzaga keladigan köp terlaşlar, holsizlik, iştaha yöqligi, oyoq-qöllar va böğimlarda oğriqlarni tez davolaşning imkoni bor.
Eng açinarli holat, bu ruhiy tobelikdir. Uni kerak bölsa, bir umr davolaşga töğri keladi.
Dorilar inson organizmidagi qon tomirlarni juda tez kengaytirib yuborişi mumkin. Bunda huşdan ketiş holatlari ham kuzatiladi.
Kayf holati deganda miya faoliyatiga kuçli ta'sir tuşuniladi. Bu sekund darajasidagi ta'sir hisoblanadi. Şu ta'sirni izlab, bemorlar öşa dorilarni dozasini köpaytirib qayta-qayta iste'mol qilişadi.
Agarda kuçli ta'sir qiluvçi dorilar birdaniga köp miqdorda iste'mol qilinsa, organizmda zaharlaniş holati kuzatiladi. Bu hatto ölim bilan tugaşi mumkin.
Köp bemorlar kelib “bu oddiy dori-ku, burunga sepaman, xolos. Men buni içmayman yoki in'yeksion holatda qabul qilmayman. Buning organizmga ta'siri unçalik kuçli emas. Men bemalol bu yöldan çiqib keta olaman”, deyişadi.
Ammo bu dorilar inson organizmiga juda qattiq salbiy ta'sir körsatadi. Çunki qon tomir orqali sörilgan har bir dori içki organizmdan ötadi. Jigar, buyrak faoliyatiga, yurak sohasiga ta'sir ötkazadi. Köpgina holatlarda yurak sohasida katta özgarişlarga olib keladi”, deydi narkolog.
Muammo yeçimi kimning qölida?
Örganişlarga köra, yoşlar orasida keng tarqalib borayotgan bu illat ildizi birinçi navbatda oilaviy va atrofdagi muhitga borib taqaladi. Tarbiya öz örnida bölsa, ruhiy jihatdan barqarorlik buzilmasa, heç bir yoş bunday besamar harakatlarga çoğlanmaydi.
Masalaning yana bir tomoni – mazkur dorilarni noqonuniy tarzda, ya'ni şifokor retseptisiz sotayotgan “tadbirkorlar” bilan boğliq. Nahotki, mömay daromad evaziga yoşlar jonini, hayotini zaharlaş ularga manzur kelayotgan bölsa?!
Toşkent şahar IIBB axborot xizmati inspektori Jamoliddin Nasimovning aytişiça, bu kabi dori vositalarining noqonuniy savdosiga qarşi kuraşiş maqsadida hukumat tomonidan işçi guruh tuzilgan. Bojxona qömitasi, DXX, Içki işlar vazirligi, SSV, Boş prokuratura bilan hamkorlikda tadbirlar ötkazilmoqda. Ammo muammo tölaligiça bartaraf etilmayapti. Boisi, köp hollarda bolalarning öz yaqinlari tomonidan qilinadigan nazorati risoladagidek emas.
“Menimça, bu masalada qattiq jazo çoralarini köriş kerak. Masalan, avtomobil nega olib qoçilmaydi yoki kam öğirlanadi. Sababi jazo judayam qattiq. Öğri 10 yildan 15 yilgaça ozodlikdan mahrum qilinişi mumkin. Şuning uçun ham maşinalar deyarli öğirlanmaydi.
Dori vositalariga ham qonuniy jazo bor. Lekin jazoni yana ham qattiqroq qiliş kerak. Şunda örinli bölardi.
Ota-onalar farzandlariga barça şaroitni qilib beryapti, lekin bolada intiliş, qiziqiş yöq. Keyin ular şu dorilarga örganib qolyapti.
Ota-onalar farzandlari tarbiyasini qattiqroq nazorat qilişlari kerak. Töqlikka şöxlik deymizmi, ota-ona farzandini özi nazorat qilmasa, bu muammoni yengiş qiyin. Buni faqatgina qonun, jazo va ota-onalar nazorati bilan yengişimiz mumkin. Ota-onalar farzandi yuriş-turişiga e'tiborli bölsin. Kerak bölsa, kimlar bilan döst bölayotganini ham nazorat qilsin.
Ana şu turdagi dori vositalarini sotib hamyonini qappaytirayotgan “tadbirkorlar”ga murojaatim, ertaga sizning farzandingiz ham mana şu turdagi dori vositalariga tobe bölib qolmaydi, deb heç kim kafolat bermaydi. Siz ham mana şu dardga yöliqişingiz mumkin.
Qançadan qança oilalar şunday dorilarni deb dard-u faryod çekmoqda. Bir farzandni dunyoga keltirib, 20 yoşga kirgizgunça ota-ona qança qiyinçiliklarni köradi? Vaqtida bu narsadan özingizni töxtating”, deydi Jamoliddin Nasimov.
Ma'lumot uçun, ayni paytda mazkur dori vositalarini noqonuniy sotayotgan yoki sotib olayotganlarga huquqni muhofaza qiluvçi organlar tomonidan jinoiy va ma'muriy javobgarlik çoralari köriladi.
Bemor bunday turdagi dorilarni şifokor yozib bergan va kasalxona muhri bosilgan retsept asosida sotib olişi zarur. U dorini özi bilan olib yurganda qölida retsept ham bölişi talab etiladi.
Islombek Umaraliyev, Kun.uz muxbiri
Tasvirçi va montaj ustasi Abdusalim Abduvohidov.
