Davom etayotgan namoyişlar fonida butun mamlakat böylab favqulodda holat rejimi e’lon qilindi. Olmaotada namoyişçilar hokimiyat binosi, prezident qarorgohi va aeroportni egallab, şaharda bemisl talonçilik harakatlari boşlangaç, prezident KXŞTga yordam sörab murojaat qildi. Mamlakatda aksilterror amaliyotlar boşlandi. Qozoğistonda 5-6 yanvar kunlari sodir bölgan asosiy voqealar.
— 2 yanvar kuni boşlangan namoyişlar 4 yanvarda avj olib, butun mamlakatga tarqaldi, 5 yanvar kuni butun Qozoğiston böylab favqulodda holat e’lon qilindi, banklar işlamayapti;
— namoyişçilar bir qança hukumat binolarini qamal qilib egallaşgan, Olmaotada supermarketlar va dökonlar talangan;
— politsiya ma’lumotiga köra, töqnaşuvlar vaqtida önlab kişilar halok bölgan;
— prezident Qosim-Jömart Töqayev hukumatni iste’foga çiqariş ortidan özi Xavfsizlik kengaşi raisi lavozimida Nazarboyevning örnini egalladi va KXŞTdan yordam söradi;
— prezident avvaliga ayrim oblastlarda, keyin butun mamlakat böylab favqulodda rejim e’lon qildi, mamlakatga xorijdan keliş töxtatildi;
Qosim-Jömart Töqayev sobiq prezident Nursulton Nazarboyevni Xavfsizlik kengaşi raisi lavozimidan oldi. Bu Nazarboyevning sönggi lavozimi edi; 2019 yilda prezidentlikdan ketgaç u bir umrga uşbu lavozimda qolişi kutilgandi. Töqayev bu haqda e’lon qilgan nutqida Nazarboyev familiyasini keltirmadi — u şunçaki bugungi kundan e’tiboran Xavfsizlik kengaşi raisi vakolatlarini öziga olişini ma’lum qildi.
«Exo Moskva» boş muharriri Aleksey Venediktov Rossiya TIVdagi manbasiga asoslanib, Nazarboyev «davolaniş uçun» mamlakatni tark etişni möljallagani haqida yozdi. Bu ma’lumot boşqa manba tomonidan tasdiqlanmagan. Bu vaqtda Olmaota oblasti Toldikörğon şahrida Nazarboyevga 2016 yilda örnatilgan haykalni ağdarib taşlaşdi.
Foto: Ateo Breaking
Qozoğistonning sobiq prezidenti öz iste’fosi böyiça heç qanday izoh bermadi — u umuman namoyişlar boşlangandan buyon biror çiqiş qilgani yöq.
Sönggi ma’lumotlarga köra, u Dubayga yöl olgan.
Mavzuga oid
Favqulodda holat
Töqayev millatga murojaatida namoyişlar ortida «moliyaviy jihatdan motivlarga ega şaxslar» turgani va ularning bu borada «puxta işlab çiqilgan rejasi» borligini aytib, «maksimal darajada qat’iy» harakat qilişini bildirdi. U Olmaotada huquq-tartibot organlari xodimlariga ommaviy hujumlar ketayotgani, «banditlar» harbiy xizmatçilarni kamsitib, köçalardan yalanğoç holda olib ötayotgani, ayollar zöravonlikka uçrayotgani, dökonlar talanayotganini aytib ötdi.
Avvaliga Olmaota şahri, Olmaota oblasti, Manğistau oblasti hamda Qozoğiston poytaxti Nur-Sulton şahrida favqulodda holat joriy etilgandi.
Köp ötmay butun mamlakatda favqulodda holat joriy etilgani e’lon qilindi. Unga köra:
soat 23:00dan soat 7:00gaça komendantlik soati;
politsiya boşliği rahbarligida komendatura taşkil etilgan;
ommaviy yiğilişlar taqiqlangan;
erkin harakatlanişga, jumladan transport vositalari harakatiga çeklovlar örnatilgan;
har bir regionga kiriş va çiqişda çeklovlar;
hujjatlar tekşirilişi, yuklar va transport vositalarida tintuv ötkaziş;
qurol va öq-dori sotuvi taqiqlanadi, dori-darmonlar va alkogol sotuvi ustidan alohida qat’iy rejim;
favqulodda holat rejimi davrida aholidan qurollar va öq-dorilar vaqtinça olib qöyiladi.
Favqulodda holat rejimi 19 yanvarga qadar amal qiladi.
Foto: AP/TASS
Ikki tomondan qurbonlar
Sönggi ma’lumotlarga köra, huquq-tartibot organlari orasida qurbonlar soni kamida 14 nafarni taşkil etmoqda, uç kişining boşi tanasidan judo qilingani aytilmoqda, 350dan ortiq politsiyaçi va harbiylar turli darajada jarohat olgan.
5 yanvar kuni Atirauda namoyişçilarning bir nafari halok bölgani xabar qilingandi. 6 yanvar kuni Olmaota politsiyasi qurollangan guruhning IIB binosiga hujumini qaytariş çoğida öndan ortiq kişi öldirilganini ma’lum qildi. Olmaota politsiyasi boşliği Saltanat Azirbek ayni vaqtda halok bölganlarning şaxsini aniqlaştiriş işlari ketayotganini bildirgan.
SSV ma’lumotiga köra, ommaviy tartibsizliklar vaqtida mingdan ortiq kişi jarohatlangan, şundan 400ga yaqin kişi şifoxonaga yotqizilgan - 62 kişi reanimatsiyada.
Olmaotada talonçilik
Olmaota şahri hokimligi binosi öt içida.
Valeriy Şarifullin / TASS / Scanpix / LETA
5 yanvar kuni keçqurun namoyişlar talonçilik harakatlariga ulanib ketdi. Turli hududlarda noma’lum şaxslar tinç namoyişga yiğilganlar orasiga kirib, qurollar tarqatişgan va provokatsiya boşlaşgan. Eng jiddiy voqealar Olmaotada sodir böldi - bu şaharda bir qança hukumat binolari, jumladan şahar hokimligi binosi va prezident qarorgohi, şuningdek, xalqaro aeroportga bostirib kirildi.
Şahar hokimligi va prokuratura binolariga hamda boşqa obektlarga öt qöyilgan, hukmron «Nur Otan» partiyasi ofisi vayron etilgan.
Komendatura «radikal kayfiyatdagi tartibbuzarlar şahar infratuzilmasiga katta zarar yetkazgani»ni ma’lum qildi. Komendaturaning tasdiqlaşiça, «ekstremistlar marodyorlik harakatlari» sodir etişgan. Şahardagi 7ta supermarket butkul talab ketilgan, boşqalari ham katta ziyon körgan.
Boşqa şaharlarda ham namoyişlar davom etgan, ammo Olmaotadan farqli ravişda bu hududlarda politsiya va harbiylar vaziyatni nazoratda saqlab turişgan. Poytaxt Nur-Sultonda esa hatto hokkey böyiça KXL öyini ham ötkazildi (tomoşabinlar kiritilmadi), şu bilan birga, hukumat binolari atrofiga harbiy texnikalar keltirildi.
Politsiya hisobotiga köra, Olmaotada fitnes-klublar, dökonlar va lombardlarga qilingan hujumlar böyiça 85ta qönğiroq kelib tuşgan.
Qozoğistondagi bir qança zavod, fabrika va korxonalar ham faoliyatini töxtatgan, xususan, Qorağandaning Balxaş şahridagi Metallurgiya zavodi ham yopilgan. Zavod işçilari iş taşlab, namoyişçilarga qöşilgan.
KXŞTga murojaat
RUSSIAN DEFENCE MINISTRY/EPA
5 yanvar kuni keçqurun Qozoğiston prezidenti Qosim-Jömart Töqayev KXŞT mamlakatlari yetakçilariga «Qozoğistonga terrorçilik tahdidini yengişda yordam körsatiş»ni sörab murojaat qildi.
U Qozoğistondagi tartibsizliklarga sababçi bölgan guruhlarni «terrorçi tödalar» deb atadi. «Mohiyatan xalqaro bölib, ular xorijda jiddiy tayyorgarlikdan ötgan, ularning Qozoğistonga hujumini esa tajovuzkorlik harakati sifatida köriş mumkin va kerak», dedi u.
Köp ötmay Kollektiv Xavfsizlik Şartnomasi Taşkilotining tinçlikparvar kuçlari Qozoğistonga jönatilişi ma’lum qilindi.
«KXŞT Kollektiv xavfsizlik kengaşining 2022 yil 6 yanvarda qabul qilingan qaroriga muvofiq, vaziyatni barqarorlaştiriş va normallaştiriş uçun KXŞTning Kollektiv tinçlikparvar kuçlari çeklangan muddatga Qozoğiston Respublikasiga yuborildi», deyilgan taşkilot xabarida.
KXŞT Kollektiv tinçlikparvar kuçlarining asosiy vazifalari muhim davlat va harbiy obektlarni qöriqlaş, vaziyatni barqarorlaştiriş va mamlakatni huquqiy maydonga qaytarişda Qozoğiston Respublikasining huquq-tartibot kuçlariga yordam berişdan iborat bölişi aytildi.
Ayni vaqtda Rossiyadan ilk harbiy bölinmalar Qozoğistonga kelgan va öz vazifalariga kirişgan. Rossiyadan uşbu amaliyotlarga 5000 harbiy jalb etilgan. Şuningdek, Belarus 500, Tojikiston 200, Armaniston 70 nafar harbiy jönatadi. Qirğiziston esa faollar noroziligi tufayli qöşni mamlakatga öz harbiylarini kiritmaydigan böldi.
Xalqaro reaksiya
Qozoğistondagi voqealar yuzasidan turli davlatlar turli darajada munosabat bildirmoqda: Qöşni davlatlar, Yevroittifoq, Rossiya TIV, Xitoy, YeXHT, BMT. AQŞ esa hodisalar ortida Vaşington turgani haqidagi xabarlarni «aqlsizlik» deb atadi.
Özbekiston TIV bayonotida Qozoğiston xalqi özaro hamjihatlikni saqlaş, mamlakatda tinçlik va osoyiştalikni tiklaş hamda yuzaga kelgan muammolarni özi mustaqil hal qiliş uçun yetarli qat’iyat va irodaga egaligiga işonç bildirilgan.
AQŞ Davlat departamenti Qozoğistondagi zöravonlikni qoralab, vazminlikka çaqirdi. «AQŞ qimmatli hamkorimiz hisoblanuvçi Qozoğistondagi vaziyatni diqqat bilan kuzatib bormoqda. Biz zöravonlik aktlari va mulklarni yakson qilinişini qoralaymiz hamda hukumatni, ham namoyişçilarni vazmin bölişga çaqiramiz», deyiladi Davlat departamenti vakili Ned Praysning rasmiy bayonotida.
Şuningdek, qozoğistonliklar konstitutsion institutlar, inson huquqlari va matbuot erkinligini hurmat hamda himoya qilişga, xususan, internet xizmatlarini qayta tiklaşga çaqirilgan.
Xitoy TIV KXŞT harbiylari uşbu mamlakatga kiritilişi haqidagi xabarlar ortidan XXR Qozoğistondagi voqealarni mamlakatning içki işi deb bilişi va vaziyat tez orada barqarorlaşuvi hamda tartib örnatilişiga umid qilişini aytib bayonot berdi.
Rossiya TIV payşanba kuni Qozoğistondagi namoyişlar tölqini ortida xorijiy kuçlar turganini aytdi, ammo aynan qaysi kuçlar nazarda tutilayotganiga aniqlik kiritilmadi. «Bizga döstona mamlakatda sodir bölayotgan sönggi voqealarni taşqaridan ilhomlantirilgan, tayyorgarlikdan ötgan va uyuşgan qurolli tuzilmalardan foydalanib, davlat xavfsizligi va yaxlitligiga zörlik bilan putur yetkazişga uriniş sifatida baholaymiz», deyiladi vazirlik bayonotida.
Belarus prezidenti Aleksandr Lukaşenko qozoğistonlik namoyişçilarga murojaat qilib, muzokaralar stoliga ötiriş lozimligi, Töqayev bilan kelişiş mumkinligini aytdi: «Qozoğistonliklar tuşunişi kerakki, bu ularning davlati, boşqa davlat bölmaydi. Davlatni ağdargandan keyin uni yana tiklaş kerak böladi. Xalq tili bilan aytganda, paydo bölgan yoriqni yopiş uçun harbiylar oldiga boş urib boriş va keçirim sörab, hukumat bilan muzokaralar stoliga ötiriş kerak».
Aksilterror amaliyot
Valeriy Şarifulin / TASS / Scanpix / LETA
Mamlakatda aksilterror amaliyotlar boşlanib ketgan. Olmaotada tartibsizliklarda qatnaşgan 2 mingga yaqin namoyişçi qölga olingan.
