Özbekning ğururini qanday kötarmoq kerak? - Olimjon Davlatov bilan suhbat
|23:21 / 24.01.202226 85413 min
Özbek jamiyati, tili-adabiyoti, madaniyati, uning muammolari, tahlillari borasida qator körsatuv va suhbatlarni öquvçilar e’tiboriga havola etib kelayotgan Kun.uz’ning navbatdagi suhbatdoşi Olimjon Davlatov böldi.
Navoiyşunos olim bilan suhbat ğurur va özbekning milliy ğururi, uni saqlaş hamda kötariş haqida bordi.
— Olimjon aka, dastlab bugungi suhbatimiz va unga sabab bölgan mavzu – ğurur va milliy ğurur haqida gaplaşsak? Xöş, u aslida nima va körinişi qanday böladi?
Milliy ğurur nimalarda aks etadi-yu, kategoriya sifatida uni jamiyatda kimlar örganişi kerak?
— Ğurur – arabçada salbiy ma’noni bildiruvçi, lekin özbek tilida takabburlikning antonimi sifatida, ijobiy ma’noda keluvçi bir söz.
Milliy ğurur faqat bir qavm, birgina xalq yoki mintaqaning işi emas. Bu savol, bu masala asrlar davomida dolzarb bölib kelmoqda.
Ajdodlarimiz kimlar, biz kimning avlodlarimiz? Nima uçun asrlar davomida eng yovqur, jahongir, fotih, töğrisöz, öz va’dasining ustidan çiqadigan, saxovatpeşa, botir va ming yillik davlatçilikka ega bölgan muzaffar bir xalq – turkiylar bugungi kunda mana şu şarafni qöldan bermoqda?
Nega buyuk ajdodlarning avlodlari bugun turli qabih, nojöya işlar bilan band?
Oçiğini aytganda, bugun biz qörqoq, olomonçilik kayfiyati ustun bir tödaga aylanib qolayotgandekmiz. Bizning bugungi holatimiz çetdan qaraganda madadni özidan emas, çetdan izlayotgandek taassurot qoldiryapti. Albatta, har bir xalq boşiga mana şunday sinovlar, oğir kunlar keladi.
Biz yuz yildan ortiq vaqt davomida mustamlaka bir xalq edik. Mustaqilligimizni qöldan boy bergan bir qavm edik. Şukrki, Allohning inoyati, muayyan bir tarixiy şaroit va şaxslarning irodasi tufayli biz yana davlatni öz qölimizga kiritdik. Özbekiston degan bir davlat tarix sahnasida paydo böldi.
Xöş, davlatçilik aslida qanday paydo böladi va kimlar hokimiyat tepasiga çiqadi?
Umuman odamlar qaysi qavm va millatga mansubligidan qat’i nazar, tabiatan köçmançi yoki ötroqqa (ibn Xaldun buni badaviy yoki xazariy deydi) bölinadi.
Köçmançilar, ya’ni badaviylar tabiatan botir, yovqur, kengfe’l, andişasiz, töpori, işning oqibatini öylamaydigan, tavakkalçi, keçirimli, lekin ğazabi kelsa, uni heç kim töxtatolmaydigan kişilar böladi.
Mavzuga oid
Ötroqlar (xazariylar) esa işbilarmon, xuşmuomala, andişali, qörqoq, manfaatparast, maydakaşroq va fe’li tor odamlar böladi. Bularning tabiati şuningdek, ilm fan va madaniyatga öçroq böladi.
Bu tabiat odamning qayerda yaşaşiga unçalik boğliq emas. Ya’ni inson şaharda yaşab turib ham badaviy bölişi mumkin yoki qişloqda yaşab turib ham xazariy bölişi mumkin.
Tarixdan bir guruh odamlar muayyan bir ğoyaning atrofida birlaşib, hokimiyatga intiladi va bir hudud yoki mamlakatda siyosiy hokimiyatni qölga kiritadi. Ular badaviylar böladi. Bu yerda jasorat lozim böladi.
Davlatni davlat qilib turadigan narsa – bu şijoat va jasorat. Bu – saxovat va oçiqköngillik. Bu – adolat va keçirimlilik va bağrikenglik. Mana şu beş, olti xislat davlatni davlat qiladi. Bu xislatlarning barçasini birlaştiruvçi kuç esa biz davlat quramiz va rivojlanamiz degan ğoya böladi. Ğurur va ğoya davlatning qudratini bildiruvçi eng muhim omildir.
Tarixda Isroil va arab mamlakatlari örtasidagi uruşlarni köz öngingizga keltiring. Jamiki arab davlatlarining Isroilga qarşi kuraşida arablar harbiy jihatdan ança kuçli edi. Lekin isroilliklar ming yillar davomida ota-bobolari orzu qilgan vatan uçun kuraşdi va juda tez ğalaba qozondi. Çunki ularni birlaştiruvçi ğoya bor edi. Lekin ayni öşa Isroil Livanda Hizbullohga qarşi uruşda ğalaba qozonolmadi. Sababiki, endi Hizbullohda mana şunday ğoya bor edi. Ular bu safar öz vatanini himoya qilişga kirişdi.
Mana şu milliy ğurur, milliy ğoya davlatning iqtisodiy, çegaralari kengligi, aholi soni, boyliklari, geopolitik joylaşuvi kabi barça asoslarni birlaştiruvçi asosiy omil hisoblanadi. Birgina ğurur bölmas ekan, qolgan asoslar davlat qudratiga foyda bermaydi.
Davlatning millionlab armiyasi bölsin, lekin unda ğurur bölmasa, u davlatni himoya qilmaydi.
Qaytaraman, davlatda odamlarning milliy ğururini kötariş, saqlaş juda muhim masala hisoblanadi.
— Özbek-çi, kim u? Ya’ni biz kimmiz özi? Turkiy xalqlardan bölgan bu millatni qaysi xususiyatlari bilan e’tirof etasiz?
— Öylaşimça, biror xalq haqidagi eng töğri fikrni begonalar aytadi. Şunisi yaxşi. Agar biz özimiz haqimizda bilmoqçi ekanmiz. Boşqalarning biz haqimizda aytganlarini eşitişimiz kerak.
— Bizga kimlar eng töğri bahoni bera olgan, sizningça?
— VII – VIII asrlarda Al-Johiz ismli dunyoga maşhur arab adabiyotşunos olimi yaşab ötgan. U turkiy xalqlar haqida «Fazoiliy atrokiya» nomli asar yozgan. Şu asarida Al-Johiz «Turklar jasorat va yovqurlikni öz timsoliga aylantirdi. Ularning saxovatpeşaligi, keçirimliligi, botirligi va ilm-fanga çanqoqligi tillarda dostondir.
Kimningki turkdan bir dösti bölsa, omonda qolibdi», deydi. U mana şu butun asari davomida turklarning mardligi, saxovatpeşaligi, bunyodkorligi haqida aniq-aniq hikoyatlar keltiradi.
Ikkinçi misol venger olimi Herman Vamberida bor.
Vamberi 1863–1864 yillarda darveş qiyofasida Örta Osiyoga keladi va sayohatda körgan-keçirganlarini maxsus kitob holida naşr qildiradi. U sayohati davomida ölkamiz tarixi, xususan, adabiy-madaniy asarlari, xalq oğzaki ijodi namunalariga ham qiziqadi.
Vamberi öz asarlarida özbeklarga ham ta’rif berib, «özbeklar juda andişali, oğir-vazmin, kamsuqum va sabrli xalq böladi. Bu odamlarda sabrning çegarasi yöqdek, lekin uning sabr kosasi tölsa, ğazabi şunçalik kuçli böladiki, keyin töxtatib bölmaydi», deydi.
Mixail Ivanin özining ikki buyuk sarkarda Çingizxon va Amir Temur hukmronligiga bağişlangan asarida özbek xalqi haqida fikr bildiradi.
«Özbeklar göyoki tarqoq holda yaşaydi, lekin ularni Amir Temurga öxşagan biror sarkarda birlaştirolsa, ular tezda birlaşadi. Birlaşgan özbeklar esa tezda qudratli imperiyalar barpo etişga qodir bir xalq», – deydi.
Radiy Fiş aytadi, «Forslar ilm-fan, san’at va madaniyatda mohir böladi. Greklar esa ajoyib binolar qurgan. Turklar ham bunyodkordirlar, ammo ularning bunyodkorligi közga körinmaydi. Çunki ular davlat quradi».
Xöş, bugun-çi, bugun butun dunyoda özbeklar haqida ijtimoiy tarmoqlarda qanday fikrlar yangramoqda?
Biz yana bir narsani hisobga olişimiz kerak, faqat ötmiş bilan yaşab bölmaydi. Biz bugun haqida ham öylaşimiz, gapirişimiz kerak. Bu borada Fridrix Nitşe «qaysi millat faqat öz ötmişi bilan faxrlanadigan bölsa, demak u millat qarib qolibdi va u tez orada halokatga mahkumdir, deydi.
Gilvetsiy esa «hali tarix kitoblarida yozilmagan ma’lumotlari köp xalq naqadar baxtli», deydi.
Demoqçimanki, özbek xalqining hali yozişi kerak bölgan, dunyo sahifalarida oltin harflar bilan bitişi lozim bölgan sahifalari oçiq turibdi. Biz ular haqida qayğurişimiz kerak. Bu haqda qayğuriş uçun esa ğururimiz asosiy rol öynaydi.
Biz faqat ajdodlar haqida gapiradigan emas, ajdodlarga munosib böladigan avlod bölsak, ma’lum natijalarga erişişimiz mumkin.
— Millatning qiyofasini til, adabiyot, din va madaniyat kabi ustunlar saqlaydi. Bu qiyofa esa ğurur ölganda yöqotiladi. Bugun bizda mana şu ustunlarga bölgan munosabatdan xulosa qilinsa, millatimizning ğururida pasayiş bordek. Unga putur yetgandek...
Xöş, xalqning milliy ğururiga putur yetişi qaçon boşlangandi, qanday boşlangandi? Nega biz ğurursiz millatga aylana boryapmiz?
— Kasalni yaşirsang, isitmasi oşkor qiladi, degan gap bor. Bugun biz faqat isitmani tuşiriş bilan bandmiz, kasalni davolaş bilan emas.
Biz uçinçi renessans haqida köp gapiryapmiz. Lekin prezident ham aytdiki, uçinçi renessansni barpo etişda birinçi va ikkinçi renessanslarning yutuqlari sababini jiddiy örganişimiz kerak.
Birinçi renessans qaçon va qanday paydo böldi? Abbosiylar zamonida arab xalifaligining harbiy va iqtisodiy qudrati juda yuksak darajaga çiqdi. Ammo dunyoning katta eng yirik imperiyalarini fath qilgan islom xalifaligi qaradiki, ularda (arab tilida) Qur’oni karim, Hadisi şarifdan boşqa maqtanadigan narsa yöq. Arablar baribir johiliyat zamonida yaşagan bir xalq edi-da.
Lekin dunyodagi eng gözal til – arab tili edi. Xalifa Ma’mun esa mana şu eng gözal tilni eng qudratli tilga aylantiriş uçun turli tillarda yozilgan ilmiy manbalarning barçasini arab tiliga tarjima qildirdi. Şu orqali arab tili faqat islom, din tili emas, balki madaniyat, san’at, ilm-fan va şe’riyat tiliga aylandi.
Öşa paytda birgina arab tilini bilgan odam dunyoning asrlar davomida yiğilgan ilm-fani bilan oşno böliş imkoniyatiga ega böldi.
Xöp, ikkinçi renessans zamoniga kelamiz. Mir Alişer Navoiy ham aynan şu işni amalga oşirdi. Birinçidan, Alloh Navoiyga şunday bir qudrat bergan ediki, u qaysi fan, qaysi sohadan bormasin, u öşa sohaning eng yetuk namoyandasi böliş imkoniyatiga ega edi. Lekin u adabiyotni tanladi. Nima uçun? Sababi, adabiyot va adabiy til milliy tafakkur va milliy ğururning asosini taşkil etadi.
Navoiy adabiy, ilmiy asarlari orqali özbek tilining me’yor va mezonlarini işlab çiqdi, amalga tatbiq etdi.
— Navoiyda öz asarlarini arab, fors tilida yoziş imkoni bor edi va bu uning uçun osonroq ham edi, lekin Navoiy turk tilida yozdi. Bunga ham uni avvalo turkiylik ğururi yetaklagan bölsa kerak.
— Ha, Navoiygaça ham turkiylarning bilimdon farzandlari, olimlar, şoirlari bor edi. Lekin ular özining imkoniyatini yo arab, yo fors tilida namoyon eta oldilar.
Navoiy esa eng qiyin yöl – adabiy tilning mezon va me’yorini yaratiş va islom sivilizatsiyasining kuçli uçinçi irmoği sifatida turkiy madaniyatga asos böladigan til yaratiş yölidan bordi. Hamma ham bunga jur’at qilolmasdi. Bu jur’atga esa Navoiyni millatga bölgan muhabbati va ğururi, iftixori undadi.
Agar özbek tilida neçta asar yozilgan, buyruq, qarorlar çiqqan bölsa, barçasi Navoiyning xizmatidir.
Bu – ikkinçi renessansning holati. Endi bugungi kunga kelamiz.
Xöş, bugun özbek tilida qaysi soha böyiça barça kerakli adabiyotlar mavjud? Biz birgina özbek tilini biliş orqali öz fikrimizni töla bayon eta olamizmi?
Siz bolangizga qönğiroq qilasiz. «Kompyuterimni oç, «raboçiy stol»dagi «moy dokument»da falon «fayl» turibdi, şuni menga jönat», deysiz. Xöş, bu özbek tilidami? Sabab nima? Sabab, biz öşa Windows dasturini özbekçalaştirmaganmiz.
Töğri, biz ingliz tilini örgatiş böyiça juda katta resurslarimizni sarflayapmiz, lekin til örganiş – bu qobiliyat va hammada ham bu qobiliyat yöq. Biz 35 million odamga xorijiy tillarni örgatib çiqolmaymiz.
Biz dunyodagi jamiki asarlarni özbek tiliga tarjima qilib, özbekçalaştirib, xalqqa yetkazişimiz kerak. Şundagina özbekça fikrlaşni boşlaymiz. Va şundagina bizda ğurur paydo böladi.
Biz özbek tilida ilmiy ma’ruza qilolmasak, kimyo, fizika böyiça ilmiy ma’ruza qiliş imkoni bölmasa, tilimiz bugungi holatida bunga qodir bölmasa, atamalarning hammasi ajnabiy tilda bölsa, biz qaysi ğurur haqida gapirişimiz mumkin?
Tilimiz boşqa til ta’sirida bölganidan keyin tafakkurimiz ham boşqa tafakkurning ta’sirida böladi. Ongimiz boşqa millat ongi ta’sirida böladi.
Suhbatni töliq holda yuqoridagi video orqali tomoşa qilişingiz mumkin.
Ilyos Safarov suhbatlaşdi.
Tasvirçi va montaj ustasi – Abduqodir Tölqinov.
Körsatuvni yozib olişda körsatgan yordami uçun MFaktor jamoasiga öz minnatdorçiligimizni bildiramiz.
