Mariupol himoyaçilari «Azovstal»dan çiqmoqda. Bu kapitulyatsiyami yoki omon qoliş operatsiyasi?

Oxir-oqibat «Azovstal»da bölgan «Azov» polki asarlari, Ukraina armiyasi harbiylari, çegaraçilar va dengiz piyodalari zavod hududidan çiqişga majbur bölişdi – ularning köpçiligi yaradorlar. Çunki ularga boradigan ta’minot butkul uzilgan, dori-darmon, oziq-ovqat va içimlik suvi bormay qöygan. Zavod hududida bölgan barça kasalxonalar portlatilgan. Mariupol himoyaçilari nomini olgan zavoddagi harbiylar Ukraina hukumati buyruğini bajarib, Rossiya nazoratidagi Novoazovskdagi kasalxonaga borişga rozi bölganini ma’lum qilişdi.

Ukraina prezidenti Volodimir Zelenskiy harbiylarning zavoddan olib ketilişi – «ularni qutqariş operatsiyasi» doirasida amalga oşirilganini aytdi. Rossiya tomoni esa buni kapitulyatsiya deb atamoqda. Ikki tomondan yangrayotgan bayonotlar ham bir-biridan farq qiladi.

Ma’lum bölişiça, 17 may kuni yana 300 nafar ukrainalik harbiylar zavod hududidan olib çiqilgan. Ular orasida 50 nafar oğir yaradorlar ham bor. Ular ayni damda Rossiya nazorat qilayotgan Donetsk yaqinidagi Olenevka qişloğida joylaşgan qamoqxonaga olib ketilgan. Yaradorlar kasalxonaga olib ketilişi aytilmoqda, çunki ukrainalik harbiylar faqat şu şart bilan zavoddan çiqişga rozi bölgandi.

«Azovstal»dan olib çiqilgan harbiylarning taqdiri esa noma’lumligiça qolmoqda. Avvalroq Ukraina ularni asirlar almaşinuvi doirasida rossiyalik harbiy asirlarga almaşişi ma’lum qilingandi. Ammo muzokaralarda Ukraina tomonidan qatnaşgan Oliy Rada deputati Kira Rudikning aytişiça, almaşiş mexanizmi hali işlab çiqilgani yöq.

Deputatning aytişiça, Ukraina harbiylarini uçinçi davlatga, masalan Turkiyaga olib ketişni istaydi, ammo Rossiya bunga rozi bölmagan. Ukraina öz harbiylari bilan heç nima sodir bölmasligi borasida Qizil Xoç va BMTdan kafolat olgan. «Bu yagona yöl edi, çunki askarlar oxirigaça turib berişmoqçi edi», deydi deputat.

Ukraina tomonining ma’lum qilişiça, zavod hududida qolgan yaradorlar jarohatini davolaşga şaroit bölmaganidan kasallik butun tanaga tarqalmasligi uçun köpçilikning qöli yoki oyoği kesib taşlangan.

«Haqiqiy konslager»

Keçga borib Olenevkadagi qamoqxonaga ukrainalik harbiylar bölgan yana yettita avtobus borgan.

Mariupol meri maslahatçisi Petro Andryuşçenko öz telegram kanalida Olenevkadagi qamoqxonani «Rossiya XXI asr örtasida Yevropa örtasida yaratgan haqiqiy konslager» deb atagandi. Maslahatçining aytişiça, qamoqxonada ukrainaliklar noinsoniy şaroitlarda saqlanadi, tibbiy yordam körsatilmaydi, har kuni ovqat berilmaydi. «U yerda harbiylarning yaqinlari, sobiq harbiylar, faollar, jurnalistlar va şunçaki şubhali köringan odamlarni saqlaşadi», deb yozgan Andryuşçenko.

Rossiya tomoni hozirça bu ma’lumotlarga izoh bergani yöq.

Farqli bayonotlar

Ikki davlat «Azovstal»dan ukrainalik harbiylar çiqişini ikki xil talqin qilmoqda. Rossiya bu jarayonni asirga tuşiş deb ta’riflayapti. «Keça «Azov» millatçi bölinmasi jangarilarining bloklangan «Azovstal» zavodidan asir tuşiş jarayoni boşlandi», dedi Rossiya mudofaa vazirligi rasmiy vakili Igor Konaşenkov. Rossiya propaganda naşrlarida ham «kapitulyatsiya» va «ukrainalik harbiylar taslim bölişdi» kabi iboralarni köriş mumkin.

Ukraina tomoni esa bu holatni harbiylar hayotini qutqariş operatsiyasi demoqda. Zelenskiy «Azovstal»dan olib çiqilgan harbiylarni qahramonlar deb atadi. «Ukraina harbiylari – Qurolli kuçlar, razvedka va xalqaro Qizil Xoç, BMT taşkilotlari yordamida yigitlarning jonini saqlab qolişga umid qilamiz. Ukraina qahramonlari mamlakatga tirik holatda kerak. Bu bizning prinsipimiz, soğlom fikrlaydigan har qanday odam buni tuşunadi», dedi Zelenskiy.

Ukraina prezidentining sözlaridan ham askarlar kelajakda tirik qolişi 100 foiz aniq emasligi bilinadi. Ukraina boş vaziri örinbosari Irina Vereşçuk asirlar almaşinuvi böyiça Ukraina tomonidan mas’ul hisoblanadi. Uning aytişiça, «Azovstal»dan olib çiqilganlar böyiça asirlar almaşinuvi doirasida işlar davom ettiriladi. Zavod hududida 1000 nafardan ortiq ukrainalik harbiy qolgani aytilgandi.

Ukraina mudofaa vaziri örinbosari Anna Malyar harbiylarni şu tarzda olib çiqiş yagona yöl bölganini aytdi. Çunki ular oddiy birlamçi tibbiy yordam ham ololmay uzoq vaqtdan buyon qiynalayotgan edi. «Afsuski, «Azovstal»ni harbiy yöl bilan qaytib oliş imkonsiz», dedi vazir örinbosari.

Rossiya nima qilmoqçi?

Kremlning bu borada rejalari aniq emas. Putinning rasmiy vakili Dmitriy Peskov harbiylarga xalqaro huquqlarda belgilangan tartibda tibbiy yordam körsatilişini ma’lum qilgan bölsa-da, mamlakatdagi yuqori minbarlarda ularni otib taşlaş ham taklif qilinmoqda. Vafot etgan Jirinovskiy örniga LDPR partiyasini boşqarib turgan Leonid Slutskiy «Azovstal»dan olib çiqilgan harbiylarga nisbatan Rossiyada mavjud bölmasa-da, istisno tariqasida ölim jazosi qöllaş kerakligini aytdi. Davlat Dumasi spikeri Vladimir Volodin esa «Azovstal»dan çiqqanlar asirlar almaşinuvi jarayoniga kiritilmasligi kerakligini ta’kidladi.

Mariupol qöldan ketdimi?

Rossiya qöşinlari katta kuç taşlangan bölsa-da, «Azovstal»ni ikki oy davomida qölga kirita olmadi. Şu sabab ular Mariupol töliq egallangani haqida e’lon qila olişmayotgandi. Zavod hududidan Mariupol himoyaçilari olib çiqila boşlagani esa amalda rus armiyasi şahar ustidan töliq nazorat örnatişini anglatadi. Ruslar Mariupolni «ozod qilişgani» haqida hozirça e’lon qilişmadi, ammo zavod hududidan oxirgi askar olib ketilsa, bu katta voqelik sifatida nişonlanişi haqiqatga yaqin.

Ukraina hukumati Xarkovda muvaffaqiyat qozongan bölsa-da, amalda strategik muhim şahar bölmiş Mariupolni boy berdi. «Azovstal»da ikki oy mudofaani ta’minlab turgan ukrainalik harbiylar esa Ukraina armiyasi uçun juda kerak bölgan vaqtni yutib berişdi. Bu vaqtda mamlakat Ğarbdan qurol oldi, qöşimça harbiylarni tayyorlaşga ulgurdi. Şu bilan birga janubdagi muhim yölak töliq Rossiya armiyasi nazoratiga ötişiga yöl qöymadi. Qöşimçasiga doimiy tarzda bir guruh rus harbiylari zavod atrofida turişga majbur böldi. Şu sabab qariyb 100 yillik tarixga ega, 2014 yilgi uruşda Ukraina harbiylari tomonidan muvaffaqiyatli mudofaa qilingan «Azovstal» bu galgi katta uruşda bosqinga qarşi çiqayotgan Ukraina armiyasining ramziy qal’asiga aylandi.