Putinning Eronga tashrifi. Diniy rahnamo uning Ukrainaga qarshi urushini qo‘llab-quvvatladi

Putin Eron prezidenti Ibrohim Raisiy va Turkiya prezidenti Rajab Toyyib Erdo‘g‘an bilan uch tomonlama uchrashuvda ishtirok etdi, shuningdek, ushbu yetakchilarning har biri bilan alohida uchrashuvlar o‘tkazdi. U safari doirasida Eron diniy rahbari oyatulloh Ali Xominaiy bilan beshinchi bor uchrashdi.

Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishini qo‘llab-quvvatlovchi so‘zlar aynan Xominaiyning tilidan yangradi va u aslida amalda Putin aytib keladigan narrativni takrorladi. Oyatulloh mojaro boshlanishida G‘arbni aybladi va rossiyaliklar prezidentiga shunday murojaat qildi: «Agar siz tashabbusni qo‘lga olmaganingizda, qarshi tomon o‘z tashabbusi bilan urush boshlagan bo‘lardi».

2020 yil boshidan Putin xorijiy safarlarni keskin kamaytirgan, 2022 yil fevralida Ukrainada keng ko‘lamli urush boshlangach esa xalqaro tashriflarini cheklab qo‘ygandi. Iyun oyida u fevraldan buyon ilk tashrifini amalga oshirib, Tojikiston va Turkmanistonga kelgandi.

Oq uy matbuot kotibi Jon Kirbi Rossiya prezidentining Eronga tashrifi Rossiya Ukrainaga bosqindan keyin naqadar yakkalanib qolganini ko‘rsatishini aytib o‘tdi.

Tashrifning ilk mevalarimi?

Vladimir Putinning Tehronga tashrifi fonida Rossiyaning «Gazprom» va Eron milliy neft kompaniyasi NIOC o‘rtasida o‘zaro anglashuv memorandumi imzolandi va 40 mlrd dollarlik bitim tuzildi, bu bitim ikkita gaz va oltita neft konlarini o‘zlashtirishni nazarda tutadi.

Bitim «Gazprom» raisi o‘rinbosari Vitaliy Markelov hamda NIOC rahbari Muhsin Xoystemir ishtirokidagi virtual marosimda onlayn-rejimda tuzilgan.

Rejalashtirilgan loyihalar qatoriga Kish va Shimoliy Pars gaz konlarini o‘zlashtirish, suyultirilgan gaz yetkazib berish bo‘yicha avval boshlangan loyihalarni yakuniga yetkazish hamda eksport uchun gaz quvurlari qurish bo‘yicha loyihalar ham kiradi.

Eron tabiiy gaz zaxiralari bo‘yicha dunyoda Rossiyadan keyingi ikkinchi o‘rinda turadi, ammo Amerika sanksiyalari rasmiy Tehronga ularni qazib olish uchun yangi texnologiyalardan foydalanishga imkon bermaydi va gaz eksportini rivojlantirishga xalal beradi.

Oli Xominaiy Vladimir Putin bilan uchrashuvda Moskva bilan energetik hamkorlikni mustahkamlashga chaqirdi.

«Sanksiyalarga ko‘nikkanlar»

Ekspertlarning hisoblashicha, mazkur tashrif ko‘p yillar davomida G‘arb sanksiyalari ostida qolgan va Moskvaning kam sonli ittifoqchilaridan biri bo‘lgan Eron bilan aloqalarni chuqurlashtirish imkonini beradi.

Avvalroq Kreml rasmiysi Dmitriy Peskov Rossiya va Eron sanksiyalarga ko‘nikkanini aytib o‘tdi. «Eron ko‘p yillardan buyon u yoki bu turdagi sanksiyalar ostida bo‘lib kelgan va Eron rivojlanish, o‘z xalqi farovonligini oshirishga yaxshi moslashgan», degan u.

Keyingi haftada G‘arb davlatlari elchilari sanksiyalarning yangi paketini tasdiqlash uchun yig‘iladi. Bu vaqtda, Rossiya prezidenti yordamchisi Yuriy Ushakovning aytishicha, Moskva va Tehron yangi davlatlararo kelishuv loyihasi ustida ishlamoqda.

Eron dronlari

Putin Eronga tashrifini Tehronning Rossiyaga yuzlab uchuvchisiz uchish qurilmalari, jumladan, jangovar maqsadlarda qo‘llanadigan dronlar yetkazib berishni rejalashtirayotgani haqidagi xabarlar fonida amalga oshirmoqda. AQSh prezidentining milliy xavfsizlik masalalari bo‘yicha maslahatchisi Jyeyk Sallivan Rossiya delegatsiyasi o‘tgan oyda Eronga kelib zarbdor dronlar bilan tanishgani haqida aytgandi.

«Eron hukumati Rossiyani tezkor ravishda bir necha yuztagacha uchuvchisiz uchish qurilmalari, jumladan, qurol olib yurishga qodir bo‘lgan jangovar apparatlar bilan ta’minlashga tayyorlanmoqda. Bizning ma’lumotlarimiz yana shuni ko‘rsatadiki, Eron rossiyalik harbiylarni bunday uchuvchisiz uchish qurilmalaridan foydalanishga o‘rgatmoqchi», degan u.

Ko‘p o‘tmay Eron tashqi ishlar vaziri Husayn-Amir Abdulloxiyon Italiyaning La Repubblica gazetasiga bergan intervyusida uning mamlakati Ukrainada eskalatsiya keltirib chiqaruvchi har qanday harakatdan, jumladan qurol yetkazib berishdan tiyilishini ma’lum qildi. «Rossiya bilan mudofaa sohasida kelishuvlar bor, ammo biz bu mojaroning hech bir ishtirokchisiga yordam bermaymiz», degan u.

Peskov Putinning Tehronga tashrifi chog‘ida dronlar mavzusi muhokama qilinishi ehtimoli borasidagi savolga javob qaytarishdan bosh tortgandi. Sallivan AQSh Rossiyaga allaqachon eronliklarning dronlari yetib borgan yoki yetib bormaganidan bexabar ekanini aytgandi.

Uchrashuv ishtirokchilari Eronning Rossiyaga qurol yetkazib berishi borasida hech qanday bayonot bermadi.

Oq uyda ma’lum qilishlaricha, Rossiya prezidenti Vladimir Putinning Eronga tashrifi Rossiya mudofaa-sanoat kompleksi Ukrainadagi «maxsus amaliyot»ni davom ettirishda qiyinchiliklarga duch kelayotganini ko‘rsatadi. «Shu bilan birga, AQShda Eronning Rossiyaga dronlar yetkazib bergani borasida aniq dalillar yo‘q», degan Jon Kirbi.

Suriyadagi vaziyat

Uch mamlakat yetakchilari Suriyadagi uzoq vaqt davom etayotgan urushni ham muhokama qilishgan, bu hududda Eron va Rossiya Suriya prezidenti Bashar Asadni, Turkiya esa shimoldagi isyonchilarni qo‘llab-quvvatlaydi.

Uch mamlakat ham «terrorchi tuzilmalarni uzil-kesil yo‘q qilish uchun hamkorlikni davom ettirish borasidagi qat’iyati»ni yana bir bor tasdiqladi.

Erdo‘g‘an «terrorizmga qarshi kurash»da Rossiya va Eron tomonidan qo‘llab-quvvatlov kutishini aytib o‘tdi.

Turkiya Suriya shimolidagi AQSh tomonidan qo‘llab-quvvatlanadigan kurdlarga qarshi yangi amaliyot boshlash bilan tahdid solmoqda, Eron va Rossiya ham kurd tuzilmalariga qarshi pozitsiyada. Bunday amaliyot Erdo‘g‘anning Turkiya va Suriya chegarasida 30 kilometrlik xavfsizlik zonasi yaratish bo‘yicha rejasining bir qismi sanaladi.

O‘tgan haftada BMT Xavfsizlik kengashi olti oyga Suriyaning isyonchilar tomonidan nazorat qilinadigan hududlariga transchegaraviy yordam yetkazib berishni ma’qulladi, bungacha Rossiya bir yillik muddat bo‘yicha taklifni bloklagandi.

G‘alla

«Ukraina g‘allasini eksport qilish masalasi muhokama qilinadi, bu borada faol ish olib borilmoqda», degan Rossiya prezidenti yordamchisi Ushakov.

24 fevral kuni boshlangan bosqindan keyin ukrain g‘allasi eksporti hajmi keskin qisqardi, chunki Qora dengizdagi portlar, xususan, Odessa va Mikolayivdagi portlardan chiqish yo‘li to‘silgandi, Azov dengizi sohillaridagi portlar esa Rossiya nazoratiga o‘tdi. G‘arb ekspertlari baholariga ko‘ra, Odessa va uning atrofidagi hududlarda 20 mln tonna g‘alla to‘planib qolgan, bu vaqtda esa dunyoga oziq-ovqat inqirozi tahdid solmoqda.

Shu kunlarda Turkiya mudofaa vaziri Xulusi Oqar tomonlar bug‘doy tashish yo‘nalishlari xavfsizligini ta’minlash bo‘yicha kelishib olganini ma’lum qilgandi. «Umid qilamizki, g‘alla va oziq-ovqat muammosi imkon qadar tez fursatda hal qilinadi. Turkiya, RF, Ukraina va BMT vakillarining keyingi haftadagi uchrashuvida tegishli hujjat rasmiylashtirilishi mumkin», degandi u. Bunday uchrashuvlarning birinchisi 13 iyul kuni Istanbulda o‘tkazildi.

Shaxsi sir qolishi sharti bilan BBC muxbiriga intervyu bergan g‘arblik amaldorlar muzokaralar «ishbilarmonlik ruhida» o‘tgani, ammo qarorni Putinning Erdo‘g‘an bilan Tehronda uchrashuvi bo‘ladigan 19 iyuldan oldin kutmaslik kerakligini aytgandi. 

Tehronda Vladimir Putin Rossiya va Turkiya 13 iyul kuni Istanbulda o‘tkazilgan muzokaralar natijalaridan qoniqish hosil qilganini aytdi.

«Men sizga vositachilik bo‘yicha sa’y-harakatlaringiz uchun minnatdorchilik bildirishni istayman. Biz ilgarilamoqdamiz», degan Putin Erdo‘g‘anga va hali barcha masalalar hal etilmaganini qo‘shimcha qilgan.

Rossiya prezidenti muzokaralardan so‘ng ba’zi davlatlarda ocharchilikka olib kelishi mumkin bo‘lgan Ukraina g‘allasi eksportiga to‘siqlar bekor bo‘lishi uchun G‘arb Ukrainaga bosqin tufayli joriy etgan sanksiyalarni qisqartirishi lozimligini aytib o‘tdi.

Reuters agentligi YeI Rossiyadagi ayrim banklarga qarshi qo‘llangan sanksiyalarni yumshatmoqchi bo‘layotgani haqida xabar berdi. Agentlik ma’lumotiga ko‘ra, Yevroittifoq VTB, Sovkombank, Novikombank, Promsvyazbank, VEB, «Otkrytiye» va hatto Putinga yaqin shaxslar tomonidan nazorat qilinadigan «Rossiya» bankining muzlatilgan mablag‘laridan taqiqni yechishi mumkin.

Turkiya va Eron ishtirokidagi navbatdagi uch tomonlama sammit Rossiyada o‘tkaziladi.