Prezident Şavkat Mirziyoyev tomonidan ŞHT fenomenining muvaffaqiyati oçib berildi, deydi Strategik va mintaqalararo tadqiqotlar instituti direktori Eldor Aripov. Mutaxassisning aytişiça, ŞHT taşkil etilganining 20 yilligi nişonlanar ekan, a’zo davlatlar uning asosiy tamoyillari: blokdan taşqari maqom, uçinçi davlatlarga qarşi turmaslik, oçiqlik, konsensus, işonç, özaro manfaatdorlik, tenglik va özaro hurmatga heç qaçon tajovuz qilmagan.
12 sentabr kuni prezident Şavkat Mirziyoyevning Samarqand sammitiga bağişlangan maqolasi e’lon qilindi. Maqolada Samarqand sammitining ahamiyati va ŞHTning asosiy prinsiplariga töxtalgan. Kun.uz muxbiri mazkur maqola va ŞHTning Samarqand sammiti borasida Özbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Strategik va mintaqalararo tadqiqotlar instituti direktori, siyosiy fanlar nomzodi Eldor Aripov bilan suhbatlaşdi.
Prezident Ş.Mirziyoyev maqolasida zamonaviy global jarayonlarni baholaşga katta e’tibor qaratilgan. Bu nima uçun muhim va Prezident ularning oqibatlariga qanday munosabatda bölişni taklif qilmoqda?
Töğri aytdingiz, Özbekiston Prezidentining maqolasi bugungi kundagi jahon tendensiyalari çuqur tahlil qilingani va juda töğri baholangani bilan qiziq.
Özbekistonning ŞHTga raisligi katta özgarişlar davriga töğri keldi. Afsuski, xalqaro munosabatlar tizimida va jahon iqtisodiyotida inqiroz nafaqat saqlanib qolmoqda, balki tobora kuçayib bormoqda.
Prezident ta’kidlaganidek, davlatlar örtasidagi munosabatlarda işonç inqirozi va özaro begonalaşuv kuçayib bormoqda, bu esa mojarolarni keltirib çiqarmoqda va pandemiyadan keyin katta zarar körgan jahon iqtisodiyotini tiklaşni qiyinlaştirmoqda.
Bundan taşqari, vaziyat global iqlim tahdidlari, oziq-ovqat va energiya xavfsizligi muammolarining kuçayişi bilan murakkablaşmoqda.
Bu xatarlarning barçasi davlatlar hamda insonlar hayotining asoslariga tahdid soladi.
Şu bilan birga, Prezident nafaqat muammolarni sanab ötmoqda, balki ularni bartaraf etişning eng real va mumkin bölgan yöllarini ham körsatmoqda.
Bu yölning mazmun-mohiyati oddiy – heç bir davlat bu qiyinçiliklarni bir özi yengib öta olmaydi. Buning yagona yöli bor – konstruktiv muloqot va köp tomonlama hamkorlik.
Davlatimiz Rahbari ta’kidlaganidek, mamlakatlar, aytaylik, qanday “kalibrli” bölişidan qat’i nazar, “faqat özini öylaş” odatini bartaraf etib, özaro manfaat va hurmatni hisobga olgan holda oxir-oqibat har birimizga ta’sir qiladigan muammolarni birgalikda hal etişi muhim.
Bu şunçaki deklaratsiya emas, Prezident sözlari ortida konstruktiv muloqotga çaqiruvni amalga oşiriş, umumiy muammolar yeçimini birgalikda izlaş böyiça Özbekistonning muvaffaqiyatli tajribasi mujassam.
Mavzuga oid
Ötgan beş-olti yil içida Markaziy Osiyo qanday özgarganiga bir nazar taşlang. Mintaqadagi munosabatlar darajasini eslang - deyarli butunlay "muzlatilgan" savdo, yopiq çegara ötiş joylari, özaro ayblovlar va boşqalar.
Bugun vaziyat köp jihatdan özgardi. Çegaralar oçildi, odamlar qöşni davlatlardagi qarindoş-uruğlari, yaqinlariga bemalol taşrif buyurişmoqda. Sönggi beş yil içida mintaqalararo tovar ayirboşlaş hajmi 3 barobar oşdi. Özbekiston Prezidenti taşabbusi bilan Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlarining Maslahat uçraşuvlari formati belgilanib, ular doirasida barça mintaqaviy masalalar böyiça kelişilgan qarorlar işlab çiqilmoqda.
Albatta, barça muammolar hal etilmagan, ammo taraqqiyot aniq. Muvaffaqiyatning zamirida faqat konstruktiv muloqotni yölga qöyiş, özaro manfaatli murosalarni izlaş yotadi.
Özbekiston öz çaqiriği bilan “qanday yaşaşni örgatayotgani yöq”, balki özaro hamjihatlikka erişiş mumkinligini öz misolida körsatmoqda.
Şuni ta’kidlaşni istardimki, “konstruktivlik, pragmatizm va taşabbuskorlik” allaqaçon ekspertlar hamjamiyatida “özbek diplomatiyasining öziga xos belgisi” deb atalgan.
Yangi geosiyosiy va geoiqtisodiy şaroitlarda ŞHTning roli va örnini qanday baholaysiz?
ŞHTning bugungi beqiyos roli Prezident maqolasida batafsil va asoslantirilgan holda oçib berilgan. Şavkat Miromonoviçning “bu turli madaniy-sivilizatsiya kodlari va milliy taraqqiyot modellariga ega bölgan mamlakatlarni birlaştirişga muvaffaq bölgan tuzilma” degan sözlariga qöşilaman.
ŞHT törtta yadroviy davlat, qadimiy sivilizatsiyaga ega bölgan mamlakatlar, ma’lum kelişmovçiliklari bor, lekin eng muhimi, ularni hal qilişga tayyor davlatlarni öz içiga siğdira oldi. Hindiston va Pokiston Taşkilotga a’zo bölgaç, ŞHT "halokatini başorat qilişgan", aksinça, "Şanxay sakkiztaligi" davlatlararo hamkorlikni, hatto keskin qarama-qarşiliklar şaroitida ham quriş mumkinligining namunasiga aylandi.
Bundan taşqari, Prezident tomonidan ŞHT fenomenining muvaffaqiyati oçib berildi, bu “Şanxay Taşkiloti öziga xiyonat qilmasdan özgargani” haqida. ŞHT taşkil etilganining 20 yilligini nişonlar ekanmiz, şuni ta’kidlaş mumkinki, biz uning asosiy tamoyillari: blokdan taşqari maqom, uçinçi davlatlarga qarşi turmaslik, oçiqlik, konsensus, işonç, özaro manfaatdorlik, tenglik va özaro hurmatga heç qaçon tajovuz qilmaganmiz.
ŞHT heç qaçon heç qanday geosiyosiy qarama-qarşilikda iştirok etmagan, heç qaçon özini bloklarga qarşi qöymagan, mojarolarda taraflardan biri tomon bölmagan.
Aksinça, ŞHT sözsiz muloqot, inqirozlarni tinç yöl bilan hal etiş tarafdori bölgan.
Şu bilan birga, Şanxay Taşkiloti hamkorlik uçun doimo oçiq bölib kelgan. Bu yopiq klub emas, balki, kattaligi, iqtisodiy rivojlaniş darajasi va aholisi sonidan qat’i nazar, turli mamlakatlar bilan özaro aloqada bölişga tayyor birlaşma.
ŞHT xalqaro tuzilmalar bilan munosabatlarda ana şunday yondaşuvga amal qiladi, ular bilan faol hamkorlik qiladi.
2004 yilda ŞHT BMT Boş Assambleyasida kuzatuvçi maqomini olgan edi. Bundan taşqari, MDH, ASeAN, IHT, ADL va boşqa taşkilotlar bilan hamkorlik yölga qöyilgan.
Bu omillarning barçasi ŞHTni hamkorlikda rivojlanişga qöşiliş istagida bölgan davlatlar uçun “doimiy diqqat markaziga” aylanişini köp jihatdan belgilab berdi.
Davlatimiz Rahbari maqolada Özbekistonning ŞHTga raisligining muayyan yakunlarini sarhisob qildi. Sizningça, mamlakatimizning Taşkilot rivojiga qöşgan hissasi qanday?
Maqolada Prezident Özbekiston öz raisligi doirasida “ŞHTni ilğor rivojlantiriş strategiyasiga urğu berilgani”ni alohida ta’kidladi.
Darhaqiqat, Toşkent ilgari foydalanilmagan barça resurslarni faollaştirişga muvaffaq böldi, 80 dan ortiq turli darajadagi tadbirlar nafaqat an’anaviy "soatlarni moslaştiriş" ruhida, balki natijada nimagadir erişiş imkonini berdi.
ŞHT kun tartibini sezilarli darajada jonlantiriş va hamkorlik uçun yangi ufqlarni oçişga qaratilgan 30 dan ortiq konseptual hujjatlar qabul qilindi.
Özbekiston raisligi davrida mintaqaviy, iqtisodiy, sanoat va gender hamkorlik böyiça alohida forumlar ilk bor ötkazildi.
Jumladan, axborot va kiberxavfsizlik sohasida hamkorlikni çuqurlaştirişda yaxşi “nazariy tayanç”ga aylangan ŞHTning axborot xavfsizligi böyiça ilmiy-ekspert forumi yoki Tadbirkor ayollarning birinçi forumi.
Ş.Mirziyoyev öz maqolasida Markaziy Osiyo mintaqasi va Afğonistonga alohida e’tibor qaratgan. Şu nuqtai nazardan, mintaqani rivojlantiriş va Afğonistondagi vaziyatni barqarorlaştirişda ŞHTning rolini qanday körasiz?
Biz Markaziy Osiyoni şunçaki Şanxay taşkilotining geografik özagi deb aytmaymiz, çunki ŞHT dastlab uning xavfsizligi, barqarorligi va barqaror rivojlanişini ta’minlaş maqsadida taşkil etilgan. Va, mening fikrimça, Taşkilot buni amalga oşirişga qodir böldi, çunki ŞHTning Markaziy Osiyodagi bunyodkorlik roli "isbot talab qilmaydigan haqiqatdir". Şu munosabat bilan Özbekiston mintaqa ŞHTning “yuragi”, uning böğini bölib qolişda davom etişi tarafdori.
Prezidentimiz ham beş emas, oltita davlat, jumladan Afğoniston ham Markaziy Osiyoning bir qismi ekanini bir neça bor ta’kidlagan. Bu mamlakatdagi vaziyatning rivojlanişi mintaqada va şuning uçun Şanxay Taşkilotida xavfsizlikni ta’minlaşda hal qiluvçi omil hisoblanadi.
Şu munosabat bilan Özbekiston Prezidentining qöşni davlatlarga Afğonistonga yordam qölini çözişga çaqiruvi mutlaqo dolzarb va talabga ega. Bu mamlakat yana öz muammolari bilan yolğiz qolmasligi kerak.
Özbekiston eng yaqin qöşni sifatida Afğonistonni ijtimoiy-iqtisodiy tiklaşga hozirdanoq har tomonlama yordam körsatmoqda. Muntazam ravişda insonparvarlik yordami jönatilmoqda, elektr energiyasi yetkazib berilmoqda, yuk tranziti ta’minlanmoqda, afğon yoşlarini öqitişda yordam körsatilmoqda.
“Termiz-Mozori-Şarif-Kobul-Peşovar” temir yöli loyihasini amalga oşiriş Afğonistonda tinçlik örnatilişi uçun eng muhim hissa böladi. Uşbu loyiha Afğonistonning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanişiga kuçli turtki berişga qodir, jumladan, yangi iş örinlarini yaratiş, savdoni kengaytiriş, infratuzilma quriş. Ya’ni tinç, maişiy hayot keçiriş uçun barça zarur şaroitlar şakllanadi. Oxir oqibat, savdo qiliş har doim jang qilişdan köra foydaliroqdir.
Milliy va xorijiy OAVning ŞHT sammitidan umidlari katta. Sizningça, Samarqand sammitining ahamiyati nimada?
Birinçi navbatda Samarqandda Eron bilan majburiyatlar haqida Memorandum imzolanişi kutilmoqda, u bu davlatning ŞHTdagi tölaqonli a’zoligi uçun yöl oçadi. Bundan taşqari, “Samarqand platformasi” ŞHTni muloqot böyiça hamkorlar va kuzatuvçilar bilan “töldiriş” jarayonlarini boşlaydi. Ular orasida Saudiya Arabistoni, Misr, Qatar, Bahrayn Qirolligi va Maldiv orollari bor.
Biroq Samarqand sammiti nafaqat “buriliş qarorlari” bilan diqqatga sazovordir. U ŞHTga a’zo davlatlar rahbarlarining 2019 yildan buyon ilk yuzma-yuz uçraşuvi bölib, unda mehmonlarning munosib vakillik tarkibi yiğiladi – 15 ta davlat rahbari va 400 dan ortiq jurnalistning iştiroki tasdiqlangan. Tadbir doirasida bir qator ikki tomonlama uçraşuvlar ötkaziladi, ularda tomonlar mintaqaviy va global xarakterdagi eng dolzarb muammolar yuzasidan fikr almaşişlari mumkin.
Samarqand sammitida ŞHTga a’zo davlatlardan taşqari mehmonlar ham iştirok etadi. Masalan, Turkiya rahbari Rejyep Tayyip Erdoğan.
Şuningdek, xalqaro va mintaqaviy taşkilotlar – BMT, MDH, YuNeSKO, ADL va boşqalar vakillari keladi.
Lekin, şuni alohida ta’kidlaşni istardimki, bugun Samarqand diplomatik diqqatga sazovor markaz sifatida özining tarixiy rolini tiklamoqda. Prezident maqolasida “Samarqand ruhi” hamkorlik, özaro hamjihatlik va döstlik timsoli sifatida tilga olingani bejiz emas.
Dunyoda tarixiy kelib çiqişi va zamonaviy tajribasiga köra, turli, ba’zan hatto diametral qarama-qarşi qaraşlarga ega bölgan davlatlarni bir stol atrofida birlaştira oladigan muvaffaqiyatli minbar roliga da’vo qilişi mumkin bölgan joylar unçalik köp emas.
Samarqandni şunday minbar deb ataş mumkin. Diplomatiya, Özbekiston Prezidentining nufuzi tufayli Samarqand yangi şakl hamkorligi – muloqot, özaro anglaşuv va işonçga asoslangan hamkorlik uçun maydon böla olişini bir neça bor isbotlagan.
Prezident bu haqda ham töxtalib, “Samarqandlik ruhi” negizida xalqaro hamkorlikning prinsipial yangi formatini quriş mumkinligini ta’kidladi.
Samarqandni global miqyosda konstruktiv davlatlararo hamkorlikning yangi maydoni sifatida şakllantiriş uçun mamlakatimizda barça şart-şaroit va zarur siyosiy-diplomatik salohiyat mavjud.
Mamlakatimizda sönggi bir neça yil içida faqatgina afğon muammosiga bağişlangan bir qator xalqaro tadbirlar ötkazildi. Özbek diplomatiyasining sa’y-harakatlari bilan 2018 yilda Yaqin Şarqdagi voqealar tufayli ikkinçi masalaga aylanib qolgan Afğoniston kun tartibi yana xalqaro hamjamiyat diqqat markaziga qaytarildi.
Aynan Özbekiston afğon muammosiga nafaqat turliça, balki köp jihatdan qarama-qarşi yondaşuvlarga ega bölgan mamlakatlarni “bir stol atrofida birlaştirişga” muvaffaq böldi. Şu tariqa, yaqinda Toşkentda bölib ötgan Afğoniston böyiça konferensiyada AQŞ, Rossiya, Eron, Hindiston, Pokiston va Xitoy vakillari iştirok etdi. Şu bilan birga, ular nafaqat iştirok etişdi, balki muloqot qilişdi. Afğonistondagi vaziyatni barqarorlaştiriş uçun maqbul yeçimlarni topiş muhimligi haqida umumiy tuşunça mavjud edi.
Xuddi şunday muvaffaqiyatli tajriba zamonning boşqa dolzarb masalalarini hal qilişda ham qöllanilişi mumkin.
Binobarin, bölajak Samarqand sammiti nafaqat ŞHT uçun, balki keng qamrovli va özaro manfaatli global hamkorlikni mustahkamlaş uçun yangi imkoniyatlar oçişiga işonçim komil.
