Ğarb davlatlari tomonidan joriy qilingan sanksiyalarni çetlab ötgan holda Rossiya kompaniyalariga yordam berayotgan uçinçi davlatlar taşkilot va şaxslariga ikkilamçi sanksiyalar tahdid solmoqda. Özbekiston Rossiya uçun sanksiyalardan qoçiş yölaklaridan biri bölişi mumkinmi?
Foto: KUN.UZFoto: KUN.UZ
AQŞ Ukrainadagi uruş tufayli Ğarb tomonidan joriy etilgan çeklovlarni çetlab ötişga yordam beradigan Rossiyadan taşqaridagi jismoniy şaxslar va kompaniyalarga nisbatan sanksiyalar qöllaş bilan tahdid qilib kelmoqda. Xususan, AQŞ Moliya vazirligi Özbekiston, Qirğiziston, Qozoğiston, Tojikiston va boşqa qator davlatlarni Rossiya va Belarusga sanksiyalar bilan çeklangan tovarlar yetkazib berilişi mumkin bölgan mamlakatlar röyxatiga kiritgan. Xöş, özbek kompaniyalari uçun ikkilamçi sanksiyalar qançalik xavf tuğdirmoqda?
Iqtisodiy sanksiyalar va ularning mohiyati?
Iqtisodiy sanksiyalar bu – xavfsizlik yoki taşqi siyosat masalalari bilan boğliq ma’lum maqsadlarga erişiş uçun savdo va moliyaviy operatsiyalarni çeklaş yoki töliq töxtatiş. Sanksiyalar ham alohida davlatlar, ham xalqaro taşkilotlar tomonidan jismoniy va yuridik şaxslarga, taşkilotlarga yoki davlatlarga nisbatan qöllanişi mumkin. Sanksiya joriy qilgan va sanksiya uçragan mamlakatlar örtasida iqtisodiy boğliqlik qançalik yuqori bölsa, çeklovlar ham şunçalik samarador hisoblanadi.
AQŞ iqtisodiy sanksiyalardan eng köp va faol foydalanadigan mamlakat bölib, buni asosan dollarning jahon iqtisodiyotidagi hukmron roli bilan izohlaş mumkin. Xalqaro hisob-kitoblarda dollarning yuqori uluşi sanksiyalar rejimlarining buzilişini aniqlaşda muhim ahamiyat kasb etadi va Qöşma Ştatlar joriy qilgan çeklovlarni çetlab ötiş ehtimolini minimallaştiradi.
Bugungi kunda Kollektiv Ğarb tomonidan joriy qilingan sanksiyalarni çetlab ötgan holda Rossiya kompaniyalariga yordam berayotgan uçinçi mamlakat taşkilot va şaxslariga ikkilamçi sanksiyalar tahdid solmoqda.
Masalan, bir neça oy oldin AQŞ Davlat departamenti Rossiya korxonalariga qarşi sanksiyalar rejimini buzgani uçun Özbekistonning “Promcomplektlogistic”kompaniyasiga nisbatan çeklovlar joriy qilgandi. Bunga “Promcomplektlogistic”ning 3 mart kuni sanksiyaga uçragan va Rossiya mudofaa sanoati ta’minotçisi bölgan “Radioavtomatika” kompaniyasi bilan hamkorlik qilgani sabab bölgan.
Banklar – eng zaif nuqta
Banklar moliyaviy xizmatlarini taqdim etiş orqali butun iqtisodiyotda köprik rolini öynaydi. Şu jihatdan, birinçi navbatda Özbekistondagi tijorat banklarining sanksiyalarga uçragan Rossiya taşkilotlari bilan hamkorlik qiliş jarayonida ikkilamçi sanksiyalarga tuşib qoliş ehtimoli hamon yuqoriligiça qolmoqda.
Mavzuga oid
Bundan taşqari, AQŞ va Yevropa Ittifoqi Rossiyaning “MIR” tölov tizimi bilan işlaydigan banklarga ogohlantiriş bilan çiqqan. Financial Times’ning yozişiça, Rossiyaga nisbatan amalga oşirilgan iqtisodiy sanksiyalar közlangan natijasini bermagan, şu sababli Ğarb davlatlari avval joriy qilingan çeklovlarni kuçaytirmoqçi.
Hozirda “MIR” tölov tizimi bilan Turkiya, Vetnam, Janubiy Koreya, Armaniston, Belarus, Qozoğiston, Qirğiziston, Tojikiston va Özbekiston banklari hamkorlik qiladi.
Uşbu tölov tizim operatori "Natsionalnaya sistema platejnyx kart"ga qarşi çeklovlar joriy qilinmagan bölsa-da, 15 sentabr kuni e’lon qilingan yangi sanksiyalar röyxatiga "Natsionalnaya sistema platejnyx kart" boş direktori Vladimir Komlev ham kiritilgan.
“Özbek banklari “MIR” tizimi bilan bitimlar tuzişdan va tuzilgan bitimlar böyiça hamkorlikni kengaytirişdan özlarini tiyib turganlari ma’qulroq böladi”, deya ta’kidlamoqda iqtisodçi Otabek Bakirov.
Avvalroq, Özbekiston Markaziy banki mahalliy banklar tomonidan qat’iy sanksiyaga tuşgan rus banklaridan jalb qilingan majburiyatlarni öz vaqtida va ikkilamçi sanksiyalar xavfini yaratmasdan qaytariş böyiça xalqaro yuridik konsalting kompaniyalar jalb etilganini ma’lum qilgandi.
MB raisi Mamarizo Nurmuratov ham hozirda Özbekiston tijorat banklari uçun naqd xorijiy valutani mustaqil ravişda olib kiriş qiyin keçayotganini tasdiqlagandi.
“Bu köproq ramziy ma’noga ega”
Iqtisodçi Mirkomil Xolboyev fikriga köra, Özbekistonning taqiqlangan tovarlarni Rossiya yoki Belarusga olib ötişda tranzit bölişi mumkin bölgan davlatlar qatoriga qöşilişi köproq ramziy ma’noga ega.
“Quyidagi bir neçta sabablar tufayli taqiqlangan tovarlarni Özbekistondan Rossiyaga yetkazib berilişi ehtimoli nolga yaqin.
Birinçidan, Rossiya yoki Belarusga yetkazilişi taqiqlangan tovarlarning röyxati katta emas hamda ularning aksariyati kundalik iste’mol tovarlari. Bunday tovarlarni bir davlatdan boşqa davlatga yaşirinça olib ötiş judayam qiyin (masalan samolyot qismlari) hamda bunday amaliyot bilan istalgan odam şuğullanib ketolmaydi, ularni nazorat qiliş u qadar qiyin emas. Davlat miqyosida ham sanksiyalarga tuşib qoliş ehtimoli yuqoriligi sababli röyxatga tuşgan davlatlar (xususan Özbekiston ham) bojxonada bu tovarlarning Rossiyaga reeksport bölişini yaxşiroq nazorat qilişadi.
Ikkinçidan,Özbekiston şu vaqtgaça ham Rossiyaga qaysidir tovarlarni tranzit qilişda asosiy davlat emas. Çunki tovarlarni Özbekiston orqali uşbu davlatga olib ötiş nisbiy qimmat va noqulay. Boşqaça aytganda, logistika nuqtai nazardan ham taqiqlangan tovarlarni mamlakatimiz orqali Rossiyaga olib ötiş deyarli ma’noga ega emas.
Uçinçidan, töğri biz Rossiya bilan yaqin hamkor hisoblanamiz (MDH doirasida erkin savdo hududiga ham egamiz), ammo bojxona ittifoqiga ega emasmiz, taqiqlangan tovarlarni olib ötiş qulay, oson va arzonligi nuqtai nazaridan esa Rossiya bilan bitta bojxona ittifoqida bölgan bir neçta davlatlar mavjud. Taqiqlangan tovarlarni reeksport qiliş bilan qandaydir amaliyotlar kuzatilsa ham aynan öşa davlatlar orqali bölişi ehtimoli biz bilan taqqoslaganda karrasiga yuqoriroq.
Törtinçidan, yuqorida aytib ötganimdek, taqiqlangan tovarlarni Rossiyaga reeksport qiliş bilan şuğullaniş qandaydir qöşimça taqiq yoki sanksiyalarga olib kelişi mumkin. Şu nuqtai nazardan qaror qabul qiluvçilarimiz ham bunday amaliyotlarni qattiq nazorat qilişga harakat qilişi şubhasiz”, deydi iqtisodçi.
Ehtimoliy xatarlar haliyam yuqoriligiça qolmoqda
Özbekiston kompaniyalarining ikkilamçi sanksiyalarga tuşib qoliş ehtimoli hali ham yuqoriligiça qolmoqda. Ayniqsa, AQŞ va Yevropa Ittifoqi bozorlarida faoliyat yurituvçi kompaniyalar rossiyalik kontragentlar bilan hamkorlik qilişda çeklovlar xavfini çuqur tahlil qilişlari kerak böladi.
Sanksiya xatarlarini minimallaştirişi mumkin bölgan omillardan biri dollar örniga milliy valutalarda özaro hisob-kitoblarga ötiş bölişi mumkin. Ammo şartli rublda savdo qiliş, birinçi navbatda, rublni mustahkamlaşga yordam beradi. Bundan esa Özbekistonga heç qanday foyda yöq.
Şuningdek, ba’zi kompaniyalar Özbekistonni sanksiyalardan qoçiş yölaklaridan biri sifatida körmoqda. Jumladan, smartfon işlab çiqaruvçi Xitoyning Honor kompaniyasi sanksiyalarini çetlab ötiş maqsadida Özbekiston orqali telefonlarini Rossiya bozoriga yetkazib beriş böyiça kelişuvga erişgani haqida ma’lum qilgan.
Mutaxassislar fikriga köra, Markaziy Osiyodagi distribyutorlar bilan işlaş sanksiyalarni aylanib ötib, Rossiyaga mahsulot olib kirmoqçi bölayotgan kompaniyalarga xavfni kamaytiriş imkonini beradi. Bu esa yaqin va örta istiqbolda bu kabi amaliyotlarning köpayişiga olib kelişi mumkin.
Kollektiv Ğarbda Rossiyaga iqtisodiy bosim ötkazişning eng muhim qurollari hali ham saqlanib qolmoqda: ikkilamçi sanksiyalar va töliq savdo embargosi. Şu paytgaça Ğarb Rossiyaga qarşi ikkilamçi ekstraterritorial sanksiyalarni qöllab, uçinçi davlatlardan ularga rioya qilişni talab qilmadi, bu borada aniq mezonlar ham işlab çiqilganiça yöq. Ammo YeI energiya resurslar uçun boşqa muqobil bozorlar topişi va rasmiy Kreml bilan savdo aloqalarining töxtatilişi bilan, sanksiyalarni uçinçi davlatlar uçun joriy qiliş kun tartibidagi muhim masalalardan biriga aylanadi. Uşbu holatda esa Rossiyaga yetkazilişi taqiqlangan tovarlarning röyxati karrasiga oşişi mumkin.
Özbekiston esa Rossiyaga sanksiyalarni çetlab ötişda yordam bera oladigan kam sonli davlatlar qatoriga kiradi, biroq buning natijasida Özbekistonning özi oğriqli ikkinçi darajali sanksiyalar ostida qolişi mumkin. Şu jihatdan, bundan keyingi davrda tegişli davlat taşkilotlari tijorat banklari va taşqi savdo faoliyatini amalga oşiruvçi kompaniyalarni ikkilamçi sanksiyalar xavfi töğrisida xabardor qiliş böyiça işlarni taşkil etişi zarur.
