«Beşikda yotgan bola suyagi deformatsiyaga uçraydi» – Nega ayrim onalar beşikdan voz keçyapti?
|23:53 / 22.09.202292 50112 min
Bolalarda paydo bölayotgan kasalliklar ota-onalarni beşikdan foydalaniş masalasida ikkilantirib qöyyapti. Antropologlar beşik boş suyagi deformatsiyasiga sabab bölişini ma’lum qilgan bölsa, şifokorlar bolani beşikka belaş böyiça turli fikrlarni bildirgan.
Çorsuning beşik bozori deb ataladigan rastalarida belançaklar köpaygan. Bozorda beşik sotadigan Ziyoda Abdurasulova odamlar soni oşayotgan bölsa ham, beşikka talab biroz pasayib, belançak ham yasaşga ötişganini aytadi. Ayol özini 8 avloddan beri beşik yasab, sotib kelayotgan beşikçilar avlodidan deb taniştirdi. Savdogarning gaplarida jon bormi, bugun özbeklar orasida beşikdan foydalaniş kamayib, ular örnini belançaklar egallayaptimi, şunday bölsa buning sabablari nimada?
Beşikning kaşf qilinişi
Markaziy Osiyoda, asosan özbek va tojik xalqlari azaldan beşikdan keng foydalanib kelgan. Beşik qadriyat darajasiga çiqqan. Köp manbalarda «beşik» sözi ilk marta tilşunos Mahmud Qoşğariyning «Devonu luğati turk» asarida uçraşi aytiladi. Olim XI asrlarda yaşagan bölsa, demak beşik atamasi ham yozma adabiyotga şu paytda kirib kelgan bölişi mumkin.
Biroq beşikning özi ança oldinroq kaşf qilinib, foydalanilgani haqida ma’lumotlar bor. Jumladan, Samarqand davlat muzey-qöriqxonasi boş direktori, antropolog olim Samariddin Mustafoqulov örganişlari natijasida beşik VI–VII asrlarda kaşf etilgan degan taxminni ilgari suradi. Lekin bu masalada hozirça faqat taxminlarga suyaniladi. Samarqand muzeylarida IX-X asrlarga oid şişa sumaklar saqlanadi.
Boş orqa çanoği şakllanişiga ta’siri
Bola beşikda bir yönalişda uxlaşi jihatidan olib qaralsa, beşik boşning orqa suyagi şakliga ta’sir qilişi ehtimoldan yiroq emas. Bu borada aniq bir tadqiqot ötkazilmagani uçun ham beşikning inson antropologiyasiga ta’siri haqida hukm usulida biror gap aytişdan yiroqmiz. Şunday bölişiga qaramasdan, bu mavzuda ayrim tarixçi antropologlarning kuzatuvlari bor.
Masalan, Samariddin Mustafoqulov qazilma sifatidagi boş çanoqlarini örganiş asosida beşik VI–VII asrlarda Amudaryo va Sirdaryo oraliğida yaşagan xalqlar antropologiyasiga ta’sir qilgan, degan fikrda.
«Öşa davrdan ikki daryo oraliğidagi pasttekisliklarda yaşagan xalqlarda, aniqroği, özbek va tojiklarda boş ensa qismining yassilanişi, ilmiy tildagi broxokranlaşuv boşlanadi. Boşqaça aytganda, beşik boşning deformatsiyalanişiga sabab bölgan», –degan olim.
Mustafoqulovning fikrini Samarqand arxeologiya instituti antropologi Niyoz Raşidov ham qöllab-quvvatlab, beşikning aynan boş suyagi deformatsiyaga uçraşi jarayonini tuşuntirişga harakat qildi.
Mavzuga oid
Unga köra, beşikka belanganda boş suyagi deformatsiyaga uçraydi. Biroq bu aqliy faoliyat yoki boşqa bir jismoniy faoliyatiga ta’sir qiladi degani emas.
«Boş suyagining yassilanişi beşik köp qöllangan Markaziy Osiyo davlatlarida uçragan. Beşikka tinimsiz belaş natijasida suyak şakli özgargan.
Lekin buning orqasidan evolyutsion jarayon bölmaydi. Deformatsiya bir neça turga ajraladi. Özbekistonda uçraydigani boş orqa çakka deformatsiyasi hisoblanadi. Agar beşikka belanmasa, boşning öşa joyi deformatsiya bölmaydi. Buni inson evolyutsiyasiga ta’sir qilgan deyolmaymiz», – deydi u.
Onalar örtasida ötkazilgan sörovnoma
Bolalarda ilgari kuzatilmagan yoki kam kuzatilgan kasalliklarning köpaygani ota–onalarda beşikdan foydalanişda ikkilanişni keltirib çiqaryapti. Bolalar şifokori Maqsud Muxtorov hozir ota-onalar köpinça belançakni tanlaşayotganiga urğu berib, bu holat mamlakatning urbanizatsiyalaşgan hududlarida köproq uçraşi haqida gapirdi. Lekin ayrim hududlarda beşik hali öz dolzarbligini yöqotmagan.
Beşikning foyda va zararli tomonlari böyiça Facebook’dagi «Karvonsaroy» guruhi iştirokçilari orasida ötkazilgan kiçik sörovnomada 250 nafarga yaqin ayol iştirok etgan. Ularning aksari beşikning foydali tomonlari haqida yozib qoldirişgan.
Sörovnomada qatnaşgan ayollar beşikda bolaning osti doim quruq turişi, tayyor tagliklar (pampers) bola terisiga allergiya berişi haqida aytişgan.
«Bolaning qöllari beşikda boğliq turgani uçun çöçib uyğonib ketmaydi. Xotirjam uxlaydi. Onalar kun böyi bolasiga öralaşmay, boşqa işlarini ham qilib oladi», – degan iştirokçilardan biri.
Beşikdan foydalanişga qarşi bölgan ayollar beşik yopiq turgani uçun bolaga havo yetmay qolişi, bolani siqib boğlaş uning erkin ösişiga tösiq bölişi haqidagi fikrlarda jon borligini yozişgan.
«Xavfsizlik – havo yetmay böğilib qolişi, beşikni kattaroq bola ağdarib yuborib böğilişi, salomatlik – boşning yassi bölişi, oyoqlarni notöğri boğlaş orqali zarar körişi, ba’zi bolalarning miyasini çayqatiş mumkin emasligi, onaning taftini his qilmaslik, qöl-oyoğini boğlab, böysunişga majbur qiliş, mehmonga keta olmaslik, beşikni kötarib yurişga majburlik sabab beşikka qarşiman», – deya beşikning noqulay tomonlarini sanagan ayollardan biri.
Şifokorlar nima deydi?
Sörovnomada beşikning salbiy tomonlarini sanagan ayollar fikrining ilmiy asosi haqida bolalar şifokorlari kuzatuvlariga murojaat qildik.
Masalan, pediatr Maqsud Muxtorov beşik bolaning erkinligini çeklaydi degan fikrni qöllab-quvvatlaydi va beşikda uxlaş soatlari me’yordan oşib ketmasligi kerakligini ta’kidlaydi.
«Beşik bola öziga-özi ziyon yetkazişidan asraydi. Boşqa jihatdan, agar belaş vaqti me’yordan oşib ketsa, muşaklari rivojlanişiga va qon aylanişiga salbiy ta’sir qilişi mumkin.
Havo olmay qolişi mumkin degan fikrga kelsak, agar govrapöş (beşik ustiga yopiladigan mato) uçun faslga mos, havoni yaxşi ötkazuvçi mato tanlansa, bolada havo bilan boğliq muammo bölmaydi. Bunday fobiya asossiz böladi. Eng asosiysi – beşikka belaş qoidalariga qat’iy rioya qiliş», – deydi u.
Ayrim onalar tagliklarning bolalarga ta’siridan ham xavotirga tuşişgan. Şifokorning aytişiça, bunday qörquv bolaning terisi nozik, ingiçka va teri osti yoğ qavati hali yaxşi rivojlanmagani jihatidan asosli. Şu sabab tagliklarni tanlaşda e’tiborli böliş kerak.
«Tagliklar faslga, bolaning yoşiga mos va sintetik matodan tayyorlanmagan bölişi lozim. Tagliklarni notöğri tanlaş yoki notöğri qöllaş, kontakt dermatit va issiqlik toşmalariga sabab bölişi mumkin. Şuning uçun tagliklarni 1-2 oylik bolalarda har 2 soatda, 3-6 oylik bolalarda esa har 4 soatda almaştiriş lozim. Eng muhimi almaşinuv oraliğida 15-20 daqiqa vaqt bölişi va bolaning terisi quruq bölişi kerak», – deydi şifokor.
«Vujud ayni ösib-rivojlanadigan davrda örab-çirmaş notöğri»
Respublika ixtisoslaştirilgan travmatologiya va ortopediya ilmiy amaliy tibbiyot markazi direktori, tibbiyot fanlari doktori Murodjon Irismetov displaziya aniqlangan bolalarni beşikka belaş xavfli ekanini aytadi.
«Beşikka belaş çanoq (böksa) böğimida displaziya aniqlangan va displaziya bilan davolanayotgan bolalarda oğir oqibatlarga olib kelişi mumkin. Ayniqsa, qiz bolalarda böksa böğimining oğir darajadagi artrozlarini keltirib çiqarişi va nogironlikka sabab bölişi mumkin. Şunday kasalligi bölgan bolalarni beşikka belaşda ehtiyot böliş kerak.
Bolani beşikka yotqizişdan oldin uning vujudi siqib yörgaklanadi, qöllari boğlanadi, oyoqlari ham bir-biriga juda yaqin qilib öraladi. Bu juda notöğri. Bola vujudi ayni ösib-rivojlanadigan davrda bunday örab-çirmab qöyiş soğliğiga jiddiy salbiy ta’sir qiladi.
Bundan taşqari, ba’zi onalar uy-rözğor işlari bilan bandligini rökaç qilib, bolani beşikda uzoq vaqt qoldiradi. Natijada jadal ösadigan davrda bola organizmi erkin harakat qilişdan mosuvo bölişi, keyinçalik soğliğiga, ayniqsa, tayanç-harakat tizimlarining risoladagidek rivojlanişiga ta’sir ötkazmay qolmaydi.
Şu bois, ona bolani yörgaklaşda yuqorida aytganimizdek, oyoqlar orasini katta oçib, qöllarini böş qöyişi, gavda bemalol harakatlanişi uçun şaroit yaratişi maqsadga muvofiqdir», – degan mutaxassis.
Beşikning foydasi zararidan köpmi yoki aksinça?
Beşikdan foydalaniş masalasi bahsli bölgani sabab, uning foydali va zararli tomonlarini örgangaç, har bir ota-ona özi uçun qaror qilgani ma’qul. Pediatr Maqsud Muxtorovning tahlili böyiça, beşikning quyidagi foydali va ehtiyotkorlik zarur bölgan tomonlari bor.
Foydali tomonlari:
- qaddi-qomati va umurtqa poğonasi bir tekisda, ravon ösadi;
- qöli bilan özini özi jarohatlamaydi, barmoğini sörmaydi;
- pampersga ketadigan xarajat va taglik yuvişga ketadigan vaqt tejaladi;
- uxlatiş uçun qulay, tebraniş vaqtida öz inersiyasi bilan uxlaydi;
- tagligi doim quruq böladi, har xil teri kasalliklarining oldi olinadi;
- qölga örganib qolmaydi, kötarib örgatilgan bola doimo şunday e’tibor talab qiladi.
Me’yorga yoki qoidalarga rioya qilinmasa:
- bolaning kun böyi, uzluksiz beşikda yotişi zararli. Kuz va qiş oylarida bola terisiga yoruğlik tuşişi kamayadi. Oqibatda D vitamini yetişmovçiligi rivojlanişi mumkin;
- bolaning qöl-oyoqlarini siqib boğlaş öz navbatida qon aylanişi buzilişiga olib keladi;
- bola uzoq yotişi hisobiga boşining ensa qismida deformatsiyalar yuzaga kelişi mumkin;
- beşikda bolani doimiy bir tomonlama emiziş qiyşiq böyinlikka sabab bölişi mumkin;
- sumakdan foydalanişda gigiyena qoidalariga rioya qilinmasa, jinsiy a’zolardagi infeksion kasalliklarga sabab bölişi mumkin;
- beşikni qattiq va tez tebratiş markaziy asab tizimidagi jiddiy muammolarga sabab bölişi mumkin.
Çaqaloqni beşikka belaş böyiça tavsiyalar
Şifokor Maqsud Muxtorov bolani neça soat beşikda yotqiziş va qanday holatlarda beşikka belamaslik böyiça öz tavsiyalarini ham berdi. Pediatr bolaning beşikda yotiş davomiyligi 2-3 soatdan oşmasligi kerakligi, bola uzoq vaqt beşikda qolib ketsa, qon aylanişi buzilişi va tayanç-harakatlaniş tizimidagi muammolar yuzaga kelişi mumkinligini aytdi.
Unga köra, çanoq-son displaziyasi yoki sonning tuğma çiqişi bilan tuğilgan çaqaloqlarni beşikka belaş tavsiya etilmaydi. Çunki beşikka belaş jarayonni oğirlaştiradi va bolaning tuzalişi keçikadi. Şuning uçun bu kasalliklarda bola oyoqlari orasini keng oçib qöyiş tavsiya etiladi.
«Tuğma yurak nuqsonlari (fallo tetradasi) bilan tuğilgan çaqaloqlarni beşikka belaş tavsiya etilmaydi. Çunki ularda nafas oliş va kislorod bilan boğliq muammolar böladi.
Tuğuruq travmalari (ayniqsa miya içi gematomalari va kefalogematoma) bilan tuğilgan çaqaloqlarni ham beşikka belaş tavsiya etilmaydi. Kalla suyagi içida bosim baland böladi, tebratiş vaqtida bola qattiq bezovta bölişi va köngilsiz oqibatlarga olib kelişi mumkin», – deydi şifokor.
Xulosa örnida
Beşikdan özbek millati asrlar davomida foydalanib kelgan. Undan foydalaniş bahsli masalaga aylanişi bolalarda uçraydigan turli kasalliklar bilan boğliq. Umuman, beşikning butunlay zararli yoki butunlay foydali ekani hali isbotlanmagan. Bunday deyiş uçun avvalo ma’lum tadqiqotlar ötkazilişi kerak. Pediatr va boşqa şifokorlar ham öz tajribasidan kelib çiqib tavsiyalarini bildirişadi. Tanlov esa ota-onaning özida qoladi.
